Праца.

Поўнае права на працу (па найме і самастойна) дае большасць permessi di soggiorno: lavoro subordinato, lavoro autonomo, famiglia, soggiornante UE di lungo periodo (былы «carta di soggiorno»), статус rifugiato або protezione sussidiaria, asilo politico.

Абмежаванае права на працу:

— Permesso per studio: да 20 гадзін у тыдзень, да 1040 гадзін у год (D.Lgs. 286/1998, арт. 14, ч. 4).

— Permesso per richiesta asilo: права на працу з'яўляецца праз 60 дзён пасля падачы заявы (D.Lgs. 142/2015, арт. 22). Да гэтага — толькі ў сістэме accoglienza.

— Protezione speciale: дае права на працу.

Не дае права на працу: permesso per cure mediche, motivi religiosi, attesa di apolidia (калі не ўказана іншае).

Праверка статусу: на адваротным баку carta di permesso ўказваецца дакладнае права «consente attività lavorativa» або абмежаванні. Пры сумненнях — запытаць Questura або праверыць праз адваката.

Decreto flussi — штогадовая (з 2023 трохгадовая) пастанова ўрада, якая ўстанаўлівае квоты для ўезду non-EU работнікаў па найме і самастойных. На трыенале 2026–2028 прадугледжана 497 550 квот (164 850 у 2026 годзе): 76 200 lavoro subordinato non stagionale + 88 000 stagionale + 650 lavoro autonomo на 2026.

Падача заявак — праз portale ALI пры Ministero dell'Interno. Этап «precompilazione» адкрыўся 23 кастрычніка 2025, падача асноўных заявак — у вокны снежня-студзеня. Падрабязная інфармацыя — на партале Integrazionemigranti.

Хто падае: італьянскі працадаўца, які жадае наняць канкрэтнага non-EU работніка. Работнік загадзя павінен быць выбраны і мець пашпарт; не падаецца «вакансія ўвогуле».

Працэдура (спрошчана): працадаўца → ALI заяўка → Sportello Unico Immigrazione → nulla osta → работнік падае на visa ў італьянскім консульстве краіны пражывання → прыезд у Італію → permesso di soggiorno ў Questura.

Для беларусаў: дэкрэт 278 + санкцыі ўскладняюць практычнае выкарыстанне флусаў з Беларусі. Часта працоўная стратэгія — прыезд па іншай падставе (студэнт, viaggio, уз'яднанне сям'і) і потым пераход у статус з правам на працу праз conversione.

Рэгуляванне — D.Lgs. 81/2015 (Codice dei contratti) + канкрэтны CCNL (гл. ніжэй).

Contratto a tempo indeterminato (CTI) — пастаянны кантракт без тэрміну, «стандартная» форма найму. Усе правы на TFR (trattamento di fine rapporto — выхадная дапамога), водпуск, бальнічныя, беспрацоўе.

Contratto a tempo determinato (CTD) — тэрміновы, максімум 24 месяцы з адным працадаўцам (з абгрунтаваннямі для падаўжэнняў пасля 12 месяцаў). Калі працадаўца перавышае тэрмін — кантракт аўтаматычна становіцца CTI.

Apprendistato — вучнёўскі кантракт для моладзі (15–29 гадоў), паніжаны падатковы рэжым для працадаўцы. Доўжыцца 3 гады максімум.

Lavoro a chiamata (job on call) — для нерэгулярнай працы.

Lavoro somministrato (interinale) — праз агенцтва (Agenzia per il Lavoro), агенцтва з'яўляецца фактычным працадаўцам.

Part-time — можа быць як CTI, так і CTD.

Periodo di prova (выпрабавальны): максімум 6 месяцаў для quadri/dirigenti, для астатніх катэгорый вызначаецца ў CCNL (звычайна 1–3 месяцы).

У Італіі няма ўніверсальнага minimum wage. Мінімальныя стаўкі ўстанаўліваюцца кантрактамі калектыўнай працы (CCNL — Contratti Collettivi Nazionali di Lavoro) па галінах і катэгорыях работнікаў.

CCNL падпісваюць прафсаюзы (CGIL, CISL, UIL) і асацыяцыі працадаўцаў (Confindustria, Confcommercio, etc.). Кожны сектар мае свой кантракт: металаапрацоўка, гандаль, грамадскае харчаванне, хатняя праца (Colf/Badanti), сельская гаспадарка, IT, банкі і г.д.

CCNL ўстанаўлівае:

— Мінімальны ўзровень аплаты па катэгорыях (livello 1, 2, 3...).

— Гадзіны працы (звычайна 40 гадзін/тыдзень, перапрацоўка з надбаўкай).

— Водпускі (мінімум 4 тыдні + 11 святаў).

— Бонусы (tredicesima, часам quattordicesima — 13-я і 14-я зарплаты).

— Умовы prova, dimissioni, licenziamento.

— Здароўе, водпуск па хваробе, мацярынства.

Архіў CCNL падтрымлівае CNEL — Consiglio Nazionale dell'Economia e del Lavoro. CCNL павінен быць указаны ў працоўным дагаворы. Перад падпісаннем кантракта — праверыць, што прапанаваная зарплата адпавядае livello CCNL.

INPS — Istituto Nazionale Previdenza Sociale. Галоўны сацыяльны фонд: пенсіі, беспрацоўе (NASpI), мацярынства, хвароба, бацькоўства, сямейныя дапамогі (Assegno Unico). Працадаўца і работнік робяць узносы (contributi) — для работніка ўтрымліваюцца з зарплаты (каля 9–10%), для працадаўцы — каля 30% ад gross.

INAIL — Istituto Nazionale Assicurazione contro gli Infortuni sul Lavoro. Абавязковае страхаванне ад няшчасных выпадкаў на працы і прафесійных захворванняў. Плаціць працадаўца цалкам.

Праверка адлічэнняў: праз асабісты кабінет на inps.it (уваход праз SPID/CIE/CNS) можна бачыць estratto contributivo — гісторыю ўсіх узносаў. Карысна правяраць рэгулярна: нявыплата працадаўцам INPS-узносаў — частае парушэнне, пакутуе работнік (страта месяцаў для пенсіі і NASpI).

Незаяўленая праца («лавор у чорную»): працадаўца не плаціць INPS, не выдае busta paga. Для работніка — няма абароны, няма ўкладу ў пенсію, няма NASpI пры звальненні. Спосаб абароны: denuncia ў Ispettorato del Lavoro (гл. ніжэй).

Busta paga — абавязковы разліковы лісток, выдаецца штомесяц. Паказвае: gross/net, утрыманні (IRPEF, contributi INPS, addizionali regionali/comunali), адпускныя назапашаныя, TFR, бонусы.

Падатак IRPEF — прагрэсіўны: 23% да €15 000, 35% паміж €15 000 і €50 000, 43% звыш. Плюс рэгіянальная і муніцыпальная надбаўка (усяго каля 1,5–3% зверху).

Tredicesima: 13-я зарплата, выдаецца ў снежні, эквівалент прыкладна месячнага акладу. Не прэмія, а адкладзеная частка гадавой аплаты.

TFR (trattamento di fine rapporto): выхадная дапамога, назапашваецца працадаўцам за ўвесь час працы (прыкладна 7,4% gross у год). Выплачваецца пры звальненні/завяршэнні кантракта. Альтэрнатыва — накіраванне TFR у дадатковы пенсійны фонд (fondo pensione integrativo).

Partita IVA — італьянскі эквівалент auto-entrepreneur. Адкрываецца бясплатна ў Agenzia delle Entrate па форме AA9/12. Патрэбны толькі codice fiscale і permesso, якое дае права на lavoro autonomo.

Рэжымы падаткаабкладання:

Regime forfettario — спрошчаны. Ліміт абароту €85 000/год. Адзіная стаўка 15% (5% першыя 5 гадоў для новых дзейнасцяў пры пэўных умовах). Падаткаабкладаемая база разлічваецца па «каэфіцыенту прыбытковасці» ў залежнасці ад ATECO-кода (для большасці паслуг — 78% абароту). Ніякіх deduzioni акрамя INPS-узносаў. Падрабязнасці — regime-forfettario.it.

Regime ordinario — звычайны, IRPEF па прагрэсіўнай шкале, IVA 22% (або зніжаная), патрабаванне весці бухгалтэрыю цалкам. Для вялікіх абаротаў або пры працы з кампаніямі якія патрабуюць IVA.

INPS-ўзносы для P.IVA: асобная Gestione Separata — каля 26% ад падаткаабкладаемага даходу. Плацяцца ў два тэрміны (giugno, novembre). Пры forfettario — некаторыя льготы для рамеснікаў і гандляроў (Gestione Artigiani/Commercianti).

Бухгалтар (commercialista) — амаль неабходны: падача дэкларацыі (Modello Redditi), F24, разлік acconti. Кошт: €500–€2000/год у залежнасці ад складанасці.

Dimissioni падаюцца ў абавязковым анлайн-рэжыме праз portale Cliclavoro (з уваходам SPID/CIE/CNS). Папяровыя dimissioni несапраўдныя з 2016 года, акрамя выпадкаў per giusta causa і ў перыяд мацярынства/бацькоўства.

Preavviso (тэрмін папярэджання): залежыць ад CCNL і катэгорыі. Звычайна ад 15 дзён да 4 месяцаў. Калі не выкананы — працадаўца ўтрымлівае адпаведную суму з апошняй зарплаты.

Dimissioni per giusta causa — калі сыход выкліканы грубым парушэннем працадаўцы (нявыплата зарплаты, небяспечныя ўмовы). У гэтым выпадку preavviso не патрабуецца + работнік мае права на NASpI.

Увага: у звычайных dimissioni (не giusta causa) права на NASpI няма. Гэта крытычна — звальненне па ўласным жаданні азначае адсутнасць дапамогі па беспрацоўі.

Рэгулюецца Statuto dei Lavoratori (L. 300/1970) + D.Lgs. 23/2015 (Jobs Act).

Licenziamento per giusta causa — за цяжкае парушэнне работніка, без preavviso.

Licenziamento per giustificato motivo soggettivo — за дысцыплінарнае парушэнне, з preavviso.

Licenziamento per giustificato motivo oggettivo — па эканамічных/арганізацыйных прычынах (скарачэнне, рэструктурызацыя), з preavviso.

Licenziamento collettivo — масавае скарачэнне (>5 работнікаў за 120 дзён у фірме >15 чалавек), з абавязковай працэдурай кансультацыі з прафсаюзамі.

Забароненыя матывы: па дыскрымінацыйных падставах, па цяжарнасці, па хваробе ў абароненым перыядзе, па прафсаюзнай дзейнасці, па падачы скаргі (арт. 4 Statuto). Такое звальненне прызнаецца nullo з аднаўленнем.

Аспрэчванне: работнік мае 60 дзён з моманту апавяшчэння аб звальненні, каб аспрэчыць у судзе. Спачатку impugnazione stragiudiziale (PEC або raccomandata), потым 180 дзён на падачу ricorso ў Tribunale (sezione lavoro).

Вынікі: аднаўленне (для прадпрыемстваў >15 работнікаў пры nullo або несуразмерным звальненні) або кампенсацыя (вызначаецца па стажы і памеры кампаніі).

NASpI — Nuova Assicurazione Sociale per l'Impiego. Дапамога для работнікаў, якія страцілі працу не па сваёй волі.

Умовы: страта працы акрамя ўласнай волі (звальненне, заканчэнне CTD, dimissioni per giusta causa) + не менш за 13 тыдняў укладаў у INPS за 4 гады да звальнення.

Памер: 75% ад сярэдняй заработнай платы за 4 гады (з парогам 1352,19 € — 2025; вышэй — дадатковыя 25% ад перавышэння, максімум 1470,99 € — 2025). З 4-га месяца — зніжэнне 3% штомесяц.

Тэрмін: палова тыдняў укладаў за 4 гады да звальнення, максімум 24 месяцы.

Падача: праз асабісты кабінет на inps.it на працягу 68 дзён са звальнення. Пратэрміноўка — страта права.

Абавязацельствы: зарэгістравацца ў Centro per l'Impiego, падпісаць DID (Dichiarazione di Immediata Disponibilità), удзельнічаць у праграмах актыўнага пошуку працы. Невыкананне — прыпыненне/адмена NASpI.

Ispettorato Nazionale del Lavoro (INL) — кантрольны орган. Прымае denuncia / richiesta di intervento ispettivo ад работніка, былога работніка, прафсаюза, ананіма.

Нагоды:

— Нявыплата або затрымка зарплаты.

— Праца «ў чорную» без кантракта або з фіктыўным кантрактам (гадзіны/катэгорыя не супадаюць).

— Перавышэнне гадзін або нявыплата за перапрацоўку.

— Адсутнасць адлічэнняў у INPS/INAIL.

— Парушэнне бяспекі працы (арт. 81/2008).

— Дыскрымінацыя пры найме або звальненні.

— Mobbing і harassment.

Паралельны канал — conciliazione ў INL або праз прафсаюз. Conciliazione — медыяцыя без суда, можа скончыцца вяртаннем грошай работніку і абавязацельствам працадаўцы.

Італія мае моцную прафсаюзную традыцыю. Тры асноўныя канфедэрацыі:

CGIL — Confederazione Generale Italiana del Lavoro: гістарычна левая, найбуйнейшая. Мае спецыялізаваную Confederazione па міграцыі.

CISL — Confederazione Italiana Sindacati Lavoratori: хрысціянская традыцыя, другая па памеры.

UIL — Unione Italiana del Lavoro: сацыялістычная традыцыя.

Усе тры маюць patronati — паралельныя сэрвісы падтрымкі, бясплатныя для членаў і часта напаўбясплатныя для не-членаў: разлік зарплаты, дапамога з busta paga, афармленне NASpI, пенсіі, хваробы. CGIL — INCA, CISL — INAS, UIL — ITAL.

CAF (Centri di Assistenza Fiscale) — часта пры тых жа канфедэрацыях. Дапамога з дэкларацыяй 730, ISEE, ICRIC.

Для мігрантаў: сяброўства ў прафсаюзе або рэгістрацыя ў patronato дае доступ да юрыдычных і адміністрацыйных кансультацый, многія прафсаюзы маюць рускамоўных або ўкраінамоўных кансультантаў у буйных гарадах.

Dichiarazione di valore (для адукацыі з-за межаў ЕС): праз італьянскае консульства ў краіне атрымання дыплома. Пацвярджае існаванне дыплома і яго ўзровень у сістэме адукацыі краіны выдачы. Для беларускіх дыпломаў — праз пасольства Італіі ў Мінску (або праз CIMEA, калі консульства не працуе з заяўнікам).

CIMEA — Centro Informazioni Mobilità Equivalenze Accademiche — італьянскі ENIC-NARIC. Рыхтуе attestato di comparabilità і attestato di verifica для працаўладкавання або паступлення. Платна (€33–€115).

Рэгулюемыя прафесіі (медыцына, юрыспрудэнцыя, інжынерыя, псіхалогія, фармацэўтыка, архітэктура): патрабуюць асобнай працэдуры прызнання праз профільнае міністэрства + здачу прафесійнага экзамену + рэгістрацыю ў Ordine. Працэдура працяглая (ад года да некалькіх гадоў).

Падрабязней — у раздзеле Адукацыя.

Адмова працадаўцы «па грамадзянству»: некаторыя працадаўцы адмаўляюць беларускім кандыдатам, спасылаючыся на «санкцыйны камплаенс» або «нагрузку на HR». Без канкрэтнай падставы (імя ў санкцыйным спісе, канкрэтнае абмежаванне) — гэта дыскрымінацыя. Канал: UNAR + Ispettorato del Lavoro (гл. Рэгулятары).

Прызнанне дыпломаў БДУ, БНТУ, БДПУ і г.д.: магчыма праз CIMEA, але патрабуе апастыля Беларусі (BY уступіла ў Гаагскую канвенцыю 1991 — пераходныя складанасці з 2022). Для медыцынскіх і інжынерных дыпломаў — асобная працэдура праз профільнае міністэрства.

Дэкрэт 278 і праца: калі permesso сапраўдны, заканчэнне пашпарта не павінна ўплываць на працоўныя адносіны. Працадаўца не мае права звольніць па гэтым адным факце. Падрабязней — у раздзеле Спецыфіка для беларусаў.

Перавод грошай у сям'ю ў BY: абмежаванні з-за санкцый (SWIFT-адключэнне буйных банкаў BY). Легальныя альтэрнатывы — Wise, Western Union з праверкай бягучых правілаў. Гл. Банк і рахунак.

— Permessi di soggiorno — якія тыпы permesso даюць якое права на працу.

— Падаткі — IRPEF, codice fiscale, дэкларацыя 730 vs Redditi.

— Рэгулятары — Ispettorato del Lavoro, UNAR, INPS.

— Як пісаць скаргу — тэхніка звароту пры нявыплаце, звальненні, дыскрымінацыі.

— Адукацыя — прызнанне дыпломаў CIMEA, рэгулюемыя прафесіі.

— Арганізацыі дапамогі — patronati пры прафсаюзах, ASGI, Caritas — падтрымка пры працоўных спрэчках.

Godze не прадастаўляе юрыдычных або падатковых кансультацый. Гэтая старонка — агульная карта. Для канкрэтнай справы — звяртацца да адваката, прафсаюза, patronato або commercialista. ← Усе тэмы па Італіі