Прытулак.

Французскае права прытулку стаіць на чатырох апорах — дзве міжнародныя, дзве нацыянальныя:

— Канвенцыя Жэневы 1951 + Пратакол 1967 — вызначае статус réfugié (апасенне пераследу па 5 падставах: раса, рэлігія, нацыянальнасць, прыналежнасць да сацыяльнай групы, палітычныя погляды). UNHCR · Convention 1951.

— Права ЕС — Дырэктыва Qualification 2011/95/UE (вызначэнне réfugié і protection subsidiaire), Дырэктыва Procedures 2013/32/UE (працэдуры), Дырэктыва Accueil 2013/33/UE (умовы прыёму), Рэгламент Dublin III 604/2013 (размеркаванне адказнасці паміж краінамі ЕС). EUR-Lex · Dublin III 604/2013.

— CESEDA — Code de l'entrée et du séjour des étrangers et du droit d'asile, livre V (Le droit d'asile). Гэта нацыянальнае права прытулку, уключаючы артыкул L. 511-1 (вызначэнні), L. 521-1 і далей (працэдура OFPRA), L. 531-1 і далей (прыём і ўмовы). Légifrance · CESEDA.

— Code de justice administrative (CJA), livres VI і VII — працэдура CNDA (recours пасля OFPRA) і pourvoi en cassation у Conseil d'État. Légifrance · CJA.

Гэтыя чатыры ўзроўні трэба трымаць у галаве: нацыянальны суддзя павінен прымяняць CESEDA ў святле дырэктыў ЕС, а еўрапейскі ўзровень — у святле Жэнеўскай канвенцыі. Гэта дае кропкі апоры ў recours, калі ўнутраная норма здаецца больш абмежавальнай, чым еўрапейская.

Запытаць прытулак можа любы замежнік, які апасаецца пераследу або сур'ёзнай шкоды ў краіне паходжання. Прымяняюцца Канвенцыя Жэневы 1951 года (réfugié) і еўрапейскія правілы subsidiary protection.

Падача — асабіста, звычайна адразу пасля прыбыцця ў Францыю або як толькі з'явілася абгрунтаванне. Заява падаецца ў першай краіне ЕС, праз якую ідзе прыбыццё (Дублінскі рэгламент) — гэта часта становіцца кропкай блакіроўкі (гл. блок «Dublin III — пакрокава» ніжэй).

Крыніца: service-public · Demande d'asile.

Plateforme d'accueil des demandeurs d'asile (PADA, таксама называецца SPADA — Structure de Premier Accueil) — першы кантакт. PADA прызначае сустрэчу ў GUDA, выдае дакумент для рэгістрацыі і папярэдне арыентуе па працэдуры.

PADA ў кожным рэгіёне вядуць розныя асацыяцыі: Forum Réfugiés-Cosi, France Terre d'Asile, Coallia. Адрас — на сайце прэфектуры або праз OFPRA.

Guichet unique de demande d'asile (GUDA) — на тэрыторыі прэфектуры. На сустрэчы вас прымаюць агент прэфектуры і агент OFII (Office français de l'immigration et de l'intégration).

Што адбываецца: прэфектура рэгіструе дасье, здымае адбіткі (зверка з Dublin/Eurodac), вырашае паміж procédure normale і accélérée. OFII афармляе ADA і прапануе ўмовы размяшчэння.

На выхадзе — attestation de demande d'asile (ATDA):

— Дзейнічае 10 месяцаў пры procédure normale.

— Дзейнічае 6 месяцаў пры procédure accélérée.

Таксама выдаецца фармуляр OFPRA — яго трэба запоўніць і адправіць у OFPRA на працягу 21 дня.

Office français de protection des réfugiés et apatrides (OFPRA) — дзяржаўная ўстанова, якая прымае рашэнні аб абароне.

Што ўключае дасье OFPRA: падрабязнае récit (гісторыя пераследаў і падстаў апасення), дакументы (пасведчанні, медыцынскія даведкі, фота, перапіска, спасылкі на публікацыі), копіі пасведчанняў асобы.

Важнае змяненне з 1 сакавіка 2026: OFPRA больш не забірае арыгіналы дакументаў пасведчання асобы і праязных дакументаў з краіны паходжання. Дастаткова копій. (Крыніца: service-public · Demande d'asile.)

Затым — entretien (сумоўе). Мае права быць з перакладчыкам (на абранай мове, якая застанецца на ўсю працэдуру) і з трэцяй асобай (юрыстам або прадстаўніком асацыяцыі). Запіс на дыктафон абавязковы.

Статыстыка OFPRA 2024: 142 000 рашэнняў, сярэдні тэрмін разгляду 138 дзён, агульны ўзровень абароны ~39 %. Па краінах — рэзкія адрозненні: для беларускіх заяўнікаў такса абароны ў Францыі застаецца значна ніжэйшай, чым у Польшчы ці Літве (гл. Tracker).

Магчымыя рашэнні:

— Statut de réfugié — carte de résident на 10 гадоў (гл. Карты ВНЖ).

— Protection subsidiaire — carte pluriannuelle да 4 гадоў.

— Rejet — адмова. Даступны recours у CNDA ў 1 месяц.

— Irrecevabilité — адмова ў разглядзе (часта на réexamen без новых элементаў). Таксама падлягае recours.

— Clôture — закрыццё працэдуры (напрыклад, пры няяўцы). Можна запатрабаваць reouverture пры ўважлівай прычыне.

Cour nationale du droit d'asile (CNDA) — адміністрацыйны суд, спецыяльна для аспрэчвання рашэнняў OFPRA.

Тэрмін: 1 месяц з даты апавяшчэння аб рашэнні OFPRA. Улічваецца дата адпраўкі recours, не атрымання. Пратэрміноўка = непрымальнасць recours і рызыка OQTF.

Aide juridictionnelle (AJ): запыт на AJ на працягу 15 дзён з апавяшчэння рашэння OFPRA — прыпыняе тэрмін recours да рашэння аб выдачы AJ.

Suspensif: recours прыпыняе выкананне рашэння OFPRA — можна заставацца ў Францыі да рашэння CNDA. Выключэнні існуюць (некаторыя procedures accélérées і irrecevabilité).

Тэрміны разгляду і склад суда:

— Procédure normale: 5 месяцаў, formation à 3 juges, convocation за 1 месяц да пасяджэння.

— Procédure accélérée або irrecevabilité: 5 тыдняў, juge unique, convocation за 15 дзён.

Крыніцы: service-public · Recours CNDA, CNDA · Déposer un recours.

Рэгламент Dublin III (604/2013) вызначае, якая краіна ЕС абавязаная разгледзець запыт прытулку. Базавае правіла — гэта першая краіна ЕС, праз якую заяўнік уехаў, або краіна, якая выдала візу/ВНЖ. Для беларусаў, якія трапілі ў Францыю праз Польшчу ці Літву, гэта часта становіцца кропкай блакіроўкі.

1. Вызначэнне «Dublin» у GUDA. Пры рэгістрацыі ў GUDA прэфектура здымае адбіткі і звярае іх з базай Eurodac. Калі супадзенне — выдаецца не ATDA, а attestation procédure Dublin. ADA і ўмовы прыёму выдаюцца, але працэдура замарожаная да рашэння пытання аб перадачы.

2. Запыт да адказнай краіны — 3 месяцы. Францыя накіроўвае запыт «prise en charge» (прыняць на разгляд) або «reprise en charge» (вярнуць да разгляду) на працягу 3 месяцаў з рэгістрацыі запыту. Калі пратэрміноўка — Францыя аўтаматычна становіцца адказнай (артыкул 21 Dublin III).

3. Адказ запрошанай краіны — 2 месяцы. Запрошаная краіна (PL, LT, і г.д.) дае адказ за 2 месяцы (артыкул 22). Маўчанне = маўклівая згода.

4. Апавяшчэнне аб перадачы. Заяўнік атрымлівае рашэнне прэфектуры аб перадачы ў іншую краіну. Тэрмін recours: 15 дзён у Tribunal administratif, recours suspensif. Гэта кароткае акно — трэба адразу шукаць адваката droit des étrangers або Cimade/GISTI.

5. Тэрмін перадачы — 6 або 18 месяцаў. З даты згоды запрошанай краіны (або з даты канчатковага рашэння па recours) у Францыі 6 месяцаў на выкананне перадачы. Калі заяўнік «en fuite» (хаваецца, не адказвае на convocation) — тэрмін падаўжаецца да 18 месяцаў. Калі тэрмін прапушчаны — Францыя становіцца адказнай (артыкул 29).

6. Discretionary clause — артыкул 17. Францыя можа ў любы момант узяць справу на разгляд «на сваё меркаванне» (clause de souveraineté) — звычайна па гуманітарных падставах, медыцынскіх паказаннях або сямейных сувязях. Гэта падстава для recours і для запытаў у прэфектуру.

Аргументы супраць перадачы (што працуе): рызыка парушэння артыкула 3 ЕКПЧ (бесчалавечнае абыходжанне) у прымаючай краіне, сістэмныя недахопы працэдуры там, асаблівыя сямейныя абставіны, медыцынская ўразлівасць. Прэцэдэнт CJEU C-411/10 (N.S. v Secretary of State) — нельга перадаваць у краіну з сістэмнымі праблемамі працэдуры прытулку.

Крыніцы: Рэгламент Dublin III, service-public · Procédure Dublin.

Закон n° 2024-42 du 26 janvier 2024 «pour contrôler l'immigration, améliorer l'intégration» — апошняя буйная рэформа права замежнікаў. Частка палажэнняў была адхіленая Conseil constitutionnel (рашэнне n° 2023-863 DC ад 25 студзеня 2024) як «cavaliers législatifs» (нерэлевантныя зыходнаму тэксту).

Што ацалела і закранае права прытулку:

— Pôles territoriaux «France asile» — адзінае акно, якое аб'ядноўвае рэгістрацыю ў préfecture, intervention OFII і прыём дасье OFPRA. Мэта — паскорыць працэдуру (запуск паэтапны, 2024–2026).

— Скарачэнне тэрмінаў звароту за recours у CNDA для пэўных катэгорый і пашырэнне выпадкаў juge unique замест formation collégiale.

— Ускладненне AME (Aide médicale d'État) для асоб без статусу — канкрэтныя параметры праз дэкрэты 2024–2025. Гл. Здароўе.

— Пашырэнне падстаў OQTF і IRTF (interdiction de retour sur le territoire français). Гл. Калі нешта пайшло не так.

Што было адхілена Conseil constitutionnel: жорсткія абмежаванні па сямейным уз'яднанні, умовы натуралізацыі, прэферэнцыі па нацыянальнасці для сацыяльных дапамог, шматлікія змены ў état civil. Поўны тэкст рашэння — Décision n° 2023-863 DC.

Важна: прававы ландшафт пасля Darmanin 2024 яшчэ фарміруецца. Канкрэтныя дэкрэты прымянення выходзяць паступова. Перад падачай або recours варта правяраць актуальны тэкст праз JORF · Loi 2024-42.

Réexamen — паўторны зварот у OFPRA пасля канчатковага адмоўнага рашэння, пры з'яўленні новых фактаў ці элементаў.

«Новы элемент» — падзея або інфармацыя, якія з'явіліся пасля першага рашэння, АБО якія існавалі, але пра якія заяўнік даказальна не мог ведаць раней. Гэта вузкае вызначэнне.

Працэдура: рэгістрацыя ў GUDA, атрыманне новага formulaire de réexamen, адпраўка ў OFPRA на працягу 8 дзён. OFPRA на працягу 8 дзён праводзіць preliminary examination новых элементаў.

Магчымыя зыходы: continuation працэдуры (выклік на entretien), альбо décision d'irrecevabilité без entretien.

Падрабязней: OFPRA · Les réexamens, service-public · Nouvelle demande d'asile.

Пасля адмовы CNDA даступны pourvoi en cassation у Conseil d'État. Падставы вузкія — парушэнне норм права, памылка кваліфікацыі, недастатковая матывацыя рашэння.

Pourvoi падае абавязкова спецыялізаваны avocat aux Conseils. Можна запытаць AJ для яго аплаты.

Рэгулюючыя нормы — Code de justice administrative, livre VI і livre VII; для прытулку таксама CESEDA livre V (asile).

ADA (Allocation pour demandeurs d'asile) — фінансавая падтрымка праз OFII. Выплачваецца толькі пасля адпраўкі фармуляра OFPRA (на працягу 21 дня пасля рэгістрацыі ў GUDA). Уключае базавую дзённую суму па складзе сям'і + дадатковыя 7,40 € у дзень пры адсутнасці прапанаванага жылля. Плацяжы — на карту OFII.

Крыніца: service-public · ADA.

Права на працу — адкрываецца, калі OFPRA не вынес рашэнне на працягу 6 месяцаў з рэгістрацыі дасье. Запыт на autorisation de travail праз працадаўцу.

Здароўе — PUMA (protection universelle maladie) пры рэгулярным статусе, AME (aide médicale d'État) пры нерэгулярным (гл. Здароўе).

Жыллё — праз OFII: CADA (centre d'accueil pour demandeurs d'asile), HUDA (hébergement d'urgence). Попыту заўсёды больш, чым месцаў.

Accompagnement — La Cimade, France Terre d'Asile, Forum Réfugiés, GISTI (гл. Арганізацыі дапамогі).

Рашэннем 27 лютага 2026 года Conseil d'État (n° 489441) абавязаў дзяржаву пакрыць шкоду заяўніку, чыя справа ў CNDA разглядалася 3 гады 3 месяцы і 6 дзён (з 20 красавіка 2018 па 26 ліпеня 2021). Сума: 3 000 € за préjudice moral + 1 500 € на адвакацкія выдаткі.

Гэта прэцэдэнт responsabilité de l'État du fait de l'exercice par la CNDA de ses fonctions juridictionnelles — адкрывае дарогу recours indemnitaire для ўсіх, хто сутыкнуўся з празмернай затрымкай.

Стандартны метад ацэнкі «разумнага тэрміну» Conseil d'État улічвае складанасць справы і індывідуальнае становішча заяўніка.

Крыніца: Conseil d'État · Décision 489441.

Для беларускіх заяўнікаў у OFPRA сфарміравалася адносна вузкая практыка. Тое, што часта прызнаецца:

— Дакументаваная актыўнасць на выбарах і пратэстах 2020, асабліва публічная.

— Крымінальны пераслед (артыкул 342 КК РБ і падобныя), прысуды in absentia.

— Журналісцкая праца ў выданнях, прызнаных «экстрэмісцкімі».

— Пацверджанае сяброўства ў прызнаных «экстрэмісцкімі» арганізацыях (БСДП, BYSOL, BY_help і г.д.).

Тыповыя матывы адмовы: «недастатковая індывідуалізацыя пераследу», «непасвячэнне ў палітычнае жыццё пасля 2020», адсутнасць дакументальных доказаў. Актыўнасць да 2020 часта не залічваецца як самастойная падстава.

Што дапамагае ў récit: храналогія з датамі, копіі судовых дакументаў або іх часткі, сведчанні Viasna, спасылкі на КДБ-спісы, фота і відэа ўдзелу, скрыншоты публікацый з пазнакамі часу, перапіска з пагрозамі.

Дапамога з recit і падрыхтоўкай да entretien — праз La Cimade, Forum Réfugiés і адвакатаў droit des étrangers з вопытам працы па BY.

Уразлівасць пароля OFPRA digital space. Вядомыя выпадкі, калі паролі ў асабістых кабінетах OFPRA ствараліся па прадказальнай схеме (фармат, звязаны з асацыяцыяй, якая суправаджае + месяц/год нараджэння + сімвал). Гэта азначае, што апавяшчэнні аб рашэннях «націскам кнопкі» ў асабістым кабінеце могуць быць юрыдычна аспрэчнымі — трэція асобы патэнцыйна мелі доступ. Калі ёсць падазрэнне на кампраметацыю кабінета — варта зафіксаваць факт у юрыста і падаць скаргу ў CNIL (гл. Рэгулятары).

Страта дасье OFPRA. Дакументаваныя выпадкі шматгадовых затрымак («справа згубілася»). Пасля CE 489441 гэта падстава для recours indemnitaire.

Падрабязней аб беларускіх кейсах і сістэмных праблемах: Спецыфіка для беларусаў.

Godze не дае юрыдычных кансультацый па прытулку. Раздзел — карта працэдуры, каб разумець, дзе стаяць магчымыя кропкі апоры і да каго звяртацца.