Калі нешта пайшло не так.

У кожнага адміністрацыйнага рашэння ёсць дзве рэчы, на якія трэба глядзець у першую чаргу: дата апавяшчэння (ад яе лічацца тэрміны абскарджання) і абазначэнне сродкаў абароны (voies et délais de recours) — абавязана быць указана ў самым рашэнні. Калі гэтага не ўказана — тэрмін абскарджання ў вас не пачынае ісці.

Захавайце арыгінал, канверт з паштовай адзнакай, і зрабіце копію. Усе скаргі падаюцца заказным лістом з апавяшчэннем аб уручэнні (RAR), або па электроннай сістэме, калі яна прадугледжана. RAR — гэта доказ, без яго абскарджанне можа быць адхілена па форме.

Французская адміністрацыйная юстыцыя шматузроўневая. Каб не падаць у няправільны суд (і не страціць тэрмін), зручна трымаць у галаве карту:

— Tribunal administratif (TA) — першая інстанцыя па большасці рашэнняў адміністрацыі: адмова тытра, OQTF, адмова ANEF, адмова visa (праз CRRV спачатку), рашэнні прэфектуры аб перадачы па Dublin. Тэрмін — звычайна 2 месяцы, для OQTF — 30 / 15 / 7 / 2 дні ў залежнасці ад рэжыму, для Dublin — 15 дзён. Recours звычайна suspensif для OQTF і Dublin.

— Cour administrative d'appel (CAA) — апеляцыя на рашэнні TA. Тэрмін — 2 месяцы. Для большасці міграцыйных спраў прадстаўніцтва адвакатам абавязковае.

— Conseil d'État (CE) — касацыя на рашэнні CAA і CNDA, а таксама прамая інстанцыя для пэўных актаў (дэкрэты, цыркуляры). Тэрмін — 2 месяцы. Абавязкова avocat aux Conseils.

— Cour nationale du droit d'asile (CNDA) — адзіны суд для recours супраць рашэнняў OFPRA. Тэрмін — 1 месяц з апавяшчэння, suspensif. См. Прытулак.

— Juge des libertés et de la détention (JLD) — звычайны суддзя (tribunal judiciaire), не адміністрацыйны. Кантралюе законнасць адміністрацыйнага затрымання (rétention у CRA). Convalida — 48 гадзін, падаўжэнні — кожныя 30 дзён да максімуму.

— Référé-suspension і référé-liberté — тэрміновыя працэдуры ўнутры TA (гл. ніжэй). Référé-liberté разглядаецца за 48 гадзін.

— CRRV (Commission de recours contre les décisions de refus de visa) — дасудовы абавязковы этап для refus de visa. Тэрмін — 2 месяцы з апавяшчэння, па выніку — recours у TA Nantes (кампетэнцыя centralisée).

Запомніць галоўнае: крымінальнае затрыманне = JLD, усё астатняе = адміністрацыйны суддзя. Пры сумненні — Cimade/GISTI або адвакат за 30 хвілін удакладніць падсуднасць.

Самы просты крок: пісьмова просіце аўтара рашэння (прэфекта, OFPRA, etc.) перагледзець уласнае рашэнне. Тэрмін — звычайна 2 месяцы з даты апавяшчэння, калі ў самым рашэнні не ўказана іншае.

Што павінна быць у лісце: відавочны запыт «je sollicite le retrait / la révision de la décision», копія аспрэчваемага рашэння, новыя элементы або аргументы, подпіс, адпраўка RAR.

Крыніца: service-public.gouv.fr · recours gracieux et hiérarchique.

Падача звароту вышэйстаячаму па іерархіі: прэфекту → міністру ўнутраных спраў; ANEF → прэфекту; OFPRA → міністру ўнутраных спраў. Можна рабіць паралельна з recours gracieux, не дачакаўшыся адказу на першы.

Маўчанне адміністрацыі больш за 2 месяцы = адмова, якая падразумяваецца (rejet implicite). Пасля гэтага адкрываецца тэрмін 2 месяцы для звароту ў адмін-суд.

Калі адміністрацыйныя скаргі не спрацавалі (або вы хочаце ісці адразу ў суд), падаеце recours contentieux ў Tribunal administratif (TA), тэрытарыяльна кампетэнтны па месцы прэфектуры або вашага пражывання.

Тэрмін — звычайна 2 месяцы з апавяшчэння аб рашэнні. Для OQTF — асаблівыя скарочаныя тэрміны (гл. ніжэй).

Падача — праз Télérecours citoyens (анлайн) або па пошце. Адвакат не абавязковы ў першай інстанцыі па большасці міграцыйных спраў, але настойліва рэкамендуецца.

Крыніца: service-public.gouv.fr · saisir le juge administratif.

Прэфектура выдае OQTF (Obligation de Quitter le Territoire Français) пры адмове ў выдачы або падаўжэнні тытра séjour, альбо пры канстатацыі нерэгулярнага знаходжання. Базавы тэрмін «добраахвотнага» выезду — 30 дзён; у абмежаваных выпадках — без адтэрміноўкі.

Тэрміны абскарджання OQTF залежаць ад сітуацыі:

— Агульны выпадак (без затрымання і без прызначэння рэзідэнцыі): 30 дзён з апавяшчэння.

— Калі вы пад assignation à résidence: 7 дзён.

— Калі ў адміністрацыйным затрыманні (rétention): 48 гадзін, суд разглядае за 96 гадзін.

Крыніцы: service-public.gouv.fr · OQTF · Légifrance · CESEDA, OQTF.

Пры абскарджанні OQTF можна адначасова аспрэчваць: само OQTF, рашэнне аб адмове ў тытры, краіну высылкі (калі ёсць рызыкі), забарону вяртання (IRTF).

Interdiction de retour sur le territoire français — можа быць прызначана прэфектам пры OQTF, звычайна ад 1 да 3 гадоў. IRTF уключае рэгістрацыю ў SIS (Шэнгенская інфармацыйная сістэма), што закрывае ўезд ва ўсе краіны Шэнгена.

Аспрэчваецца ў адмін-судзе разам з OQTF або асобна. Крыніца: service-public.gouv.fr · IRTF.

Калі звычайнае абскарджанне не паспявае па часе — ёсць тры тэрміновыя сродкі:

Référé-suspension (L521-1 CJA) — прыпыніць рашэнне пакуль ідзе асноўнае абскарджанне. Падаецца адначасова або пасля асноўнага recours. Дзве кумулятыўныя ўмовы: сур'ёзныя сумненні ў законнасці (doute sérieux quant à la légalité) + тэрміновасць (urgence). Суддзя разглядае ў нарматыўны тэрмін — на практыцы ад некалькіх дзён да 3 тыдняў. Тыпавое прымяненне: OQTF, адмова тытра, адмова падаўжэння, рашэнне прэфектуры па Dublin.

Référé-liberté (L521-2 CJA) — самая хуткая працэдура: суддзя разглядае за 48 гадзін. Умовы: цяжкі і відавочна незаконны замах (atteinte grave et manifestement illégale) на асноўную свабоду (liberté fondamentale). Што суды прызнаюць асноўнымі свабодамі: права прытулку (CE 12.01.2001 Hyacinthe), права на сямейнае жыццё (арт. 8 ЕКПЧ), права на годнасць, свабода перамяшчэння, свабода прадпрымальніцтва, права на бяспеку. Тыпавое прымяненне: прэфектура адмаўляе зарэгістраваць заяву аб прытулку, ANEF блакуе пераафармленне пры тытры, які заканчваецца, пагроза неадкладнай высылкі ў краіну з рызыкай катаванняў.

Référé «mesures utiles» (L521-3 CJA) — для нестандартных тэрміновых мер, калі іншыя référé не падыходзяць (напрыклад, абавязаць адміністрацыю выдаць канкрэтны дакумент, арганізаваць сустрэчу). Ужываецца радзей.

Практычна: référé падаюцца праз Télérecours citoyens або па пошце ў TA. Падача — без абавязковага адваката, але з ім значна лепш. З AJ — бясплатна. Рашэнне прымаецца juge des référés аднаасобна; абскарджанне — у Conseil d'État у 15 дзён.

Што дакладна не працуе: référé без асноўнага recours (référé «вісіць» на асноўным іску), неабгрунтаваны доказ тэрміновасці (трэба паказаць, што чаканне разбору = непапраўная шкода), агульныя фразы пра «парушэнне правоў» без указання канкрэтнай свабоды.

Крыніцы: service-public · référé-liberté · référé-suspension.

Калі разгляд вашай справы зацягваецца за межы разумнага тэрміну, можна патрабаваць грашовую кампенсацыю з дзяржавы. Прынцып: «litigants have the right to have their requests judged within a reasonable timeframe» — агульны прынцып функцыянавання адміністрацыйных судоў.

Прымяняльны прэцэдэнт: Conseil d'État, рашэнне № 489441 ад 27 лютага 2026 года. Дзяржаве было прысуджана выплаціць €3 000 заяўніку за празмерную працягласць працэдуры CNDA (адмова CNDA была вынесена 26.07.2021, касацыя Conseil d'État — 16.11.2022). Крыніца: conseil-etat.fr · décision 489441.

Recours indemnitaire падаецца ў Tribunal administratif. Спачатку звычайна — préalable зварот у міністэрства за кампенсацыяй, адмова → суд.

Калі OFPRA адмовіў у прытулку і CNDA пацвердзіў, можна падаць réexamen — але толькі пры наяўнасці новых элементаў: новыя доказы пераследу, змяненне сітуацыі ў краіне, новыя асабістыя абставіны. Старыя аргументы нанова не разглядаюцца.

Réexamen падаецца праз тую ж працэдуру што і першасны запыт (GUDA → préfecture → OFPRA). Крыніца: service-public.gouv.fr · recours après refus OFPRA.

Centre de rétention administrative (CRA) — месца, куды прэфектура змяшчае замежнікаў для выканання OQTF, IRTF або перадачы па Dublin. Гэта не турма і не крымінальнае затрыманне — гэта адміністрацыйная мера. Тым не менш свабода перамяшчэння абмежаваная, і судовы кантроль абавязковы.

Convalida JLD — 48 гадзін. Прэфектура можа ўтрымліваць у CRA першыя 48 гадзін сваім рашэннем. Пасля гэтага справа аўтаматычна перадаецца juge des libertés et de la détention (JLD, tribunal judiciaire), які правярае законнасць затрымання. Калі JLD не пацвярджае — вызваленне. Пацвярджэнне дае падаўжэнне на 26 дзён.

Далейшыя падаўжэнні. JLD можа падаўжаць утрыманне двойчы па 30 дзён (агульны максімум — 90 дзён). Для асоб з пагрозай нацыянальнай бяспецы або раней асуджаных за пэўныя злачынствы — да 210 дзён (Loi Darmanin 2024 пашырыла некаторыя катэгорыі).

Права падаць на прытулак з CRA. Калі заява аб прытулку не была пададзена раней — яе можна падаць у першыя 5 дзён з памяшкання ў CRA. OFPRA разглядае ў 96 гадзін, у рэжыме procédure accélérée. Адмова абскарджваецца ў CNDA, але без suspensif — высылка можа адбыцца паралельна.

Юрыдычная дапамога ў CRA. Асацыяцыі з дзяржаўным кантрактам дзяжураць у кожным CRA: La Cimade, France Terre d'Asile, ASSFAM, Forum Réfugiés, Solidarité Mayotte. Іх праца — бясплатныя юрыдычныя кансультацыі і дапамога ў складанні recours. La Cimade · CRA.

Recours супраць памяшкання ў CRA. Асобнае абскарджанне рашэння прэфектуры аб памяшканні (ў TA, 48 гадзін, suspensif) + recours супраць OQTF/IRTF, на аснове якіх затрыманне адбываецца. Двайны канал працуе паралельна з праверкай JLD.

Маніторынг умоў. Contrôleur général des lieux de privation de liberté (CGLPL) — незалежны орган, наведвае CRA, публікуе даклады. cglpl.fr. La Cimade выпускае штогадовую справаздачу «Centres et locaux de rétention administrative» — з лічбамі па кожным CRA, працягласцямі, зыходамі.

Крыніцы: service-public · CRA · CESEDA livre VII (rétention administrative).

Калі вы правялі шмат гадоў у Францыі, дзеці вучацца ў школе, ёсць праца або auto-entrepreneur, ёсць інтэграцыя — нават без статусу прытулку і пры скончаным тытры можна падаць заяву на AES.

AES разглядаецца прэфектурай як выключная мера, падставы: працягласць знаходжання, сямейныя прывязкі (артыкул 8 ЕКПЧ, CESEDA L423-23), прафесійная інтэграцыя, цяжкая медыцынская сітуацыя і інш.

Працэдура слаба стандартызавана, практыка моцна адрозніваецца па прэфектурах. Зварот да асацыяцыі (Cimade, GISTI, La Fasti) перад падачай моцна павышае шанцы.

Aide juridictionnelle пакрывае ганарар адваката, экспертаў, судовыя пошліны — часткова або цалкам, у залежнасці ад вашага даходу і складу сям'і. Даступная ўсім, хто легальна пражывае ў Францыі, і ў шэрагу выпадкаў — без умовы легальнасці (прасіцелі прытулку, OQTF і г.д.).

Падача: Cerfa 16146, па пошце ў bureau d'aide juridictionnelle вашага трыбунала, або анлайн праз сімулятар service-public.

Крыніцы: service-public.gouv.fr · фармуляр R1444 (Cerfa 16146) · падача анлайн.

Для CNDA — асаблівасці падачы AJ, гл. гайд Cimade: lacimade.org · AJ CNDA.

Independent administrative authority можа ўмешвацца паралельна з судовай працэдурай па скаргах на публічныя службы (прэфектура, OFPRA, ANEF). Гэта не замяняе recours, але ўзмацняе пазіцыю: Défenseur можа адправіць observations у суд па вашай справе.

Падрабязней у раздзеле Рэгулятары.

La Cimade — суправаджэнне па прытулку і séjour, гайды па recours, пастаянныя прыёмы. lacimade.org

GISTI — экспертыза па міграцыйным праве, гіды і юрыдычныя нататкі. gisti.org

Anafé — спецыялізацыя на зоне чакання (aéroport) і ўездзе на тэрыторыю. anafe.org

Forum Réfugiés-Cosi, France Terre d'Asile — суправаджэнне па прытулку.

Godze не прадастаўляе юрыдычных кансультацый. Гэтая старонка — карта сродкаў абароны, не іх прымяненне. Па канкрэтнай справе — да адваката або адной з асацыяцый.