Спецыфіка для беларусаў у Германіі.

Германія — федэратыўная дзяржава. Міграцыйныя кампетэнцыі размеркаваны паміж федэрацыяй і землямі (Bundesländer). На федэральным узроўні дзейнічаюць Bundesamt für Migration und Flüchtlinge (BAMF, Федэральнае ведамства па міграцыі і бежанцах — міжнародная абарона, грамадзянства ў частцы федэральных кампетэнцый, інтэграцыйныя курсы) і Bundesministerium des Innern (BMI, Міністэрства ўнутраных спраў). На ўзроўні горада або раёна (Landkreis) — Ausländerbehörde (ABH, ведамства па справах іншаземцаў), якое выдае і падаўжае Aufenthaltstitel (тытулы знаходжання). 16 зямель маюць свае міністэрствы ўнутраных спраў і ўласныя правілы ў частцы інтэграцыйных праграм, бясплатных моўных курсаў па-за BAMF, сацыяльнага жылля і хуткасці працы ABH.

Гэта азначае: адказ на адно і тое ж пытанне можа выглядаць па-рознаму ў Берліне, Паўночным Рэйн-Вестфаліі і Баварыі не толькі ў тэмпе працы органаў, але і ў наборы даступных праграм. Прававая база — агульная (Aufenthaltsgesetz, AsylG, StAG), правапрымяненне — часткова рознае.

Асноўны закон аб знаходжанні — Aufenthaltsgesetz (AufenthG). Падзаконныя акты па выдачы дакументаў — Aufenthaltsverordnung (AufenthV). Закон аб працэдуры прытулку — Asylgesetz (AsylG).

Пасля падзей жніўня 2020 г. у Германіі абмяркоўваліся і часткова рэалізоўваліся асобныя праграмы прыёму беларускіх праваабаронцаў, журналістаў і іншых асоб, якія падвергліся пераследу. Прававая база такіх праграм — §22 і §23 AufenthG (humanitäre Aufnahme і Aufnahme aus humanitären Gründen), якія рэалізуюцца праз Aufnahmeanordnung Міністэрства ўнутраных спраў зямлі або федэрацыі альбо праз індывідуальнае рашэнне BMI па §22 abs 2.

Актуальны статус і ўмовы федэральных і зямельных праграм публікуюцца на сайтах Bundesministerium des Innern, Auswärtiges Amt і Bundesamt für Migration und Flüchtlinge. Зямельныя праграмы — на сайтах міністэрстваў ўнутраных спраў адпаведнай зямлі.

Важна. Гэтыя праграмы — інстытуцыянальны механізм; яны не адмяняюць агульную працэдуру міжнароднай абароны па AsylG і не гарантуюць прыёму па індывідуальнаму звароту. Канкрэтныя крытэрыі і парадак падачы ўстанаўліваюцца Aufnahmeanordnung.

§22 AufenthG — Aufenthaltsgewährung aus völkerrechtlichen oder dringenden humanitären Gründen. Aufenthaltserlaubnis для іншаземца, чыё знаходжанне адпавядае міжнародна-прававым абавязацельствам Германіі або асаблівым гуманітарным падставам. Па §22 abs 2 — рашэнне прымаецца Bundesministerium des Innern.

§23 AufenthG — Aufnahme bei besonders gelagerten politischen Interessen. Aufnahmeanordnung Міністэрства ўнутраных спраў зямлі па ўзгадненні з BMI альбо федэральная Aufnahmeanordnung. Выкарыстоўваецца для групавых праграм прыёму.

§25 AufenthG — Aufenthaltsgewährung aus humanitären Gründen пасля станоўчага рашэння BAMF па міжнароднай абароне альбо ў выпадку перашкод высылцы: §25 abs 1 (Asylberechtigte), abs 2 (Flüchtlingseigenschaft, subsidiärer Schutz), abs 3 (nationales Abschiebungsverbot), abs 5 (фактычная немагчымасць выезду). Поўны тэкст — у AufenthG.

Дэкрэт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь №278 (верасень 2023 г.) фактычна робіць немагчымым падаўжэнне нацыянальнага пашпарта Беларусі праз консульскія ўстановы за мяжой. Для беларуса ў Германіі з заканчваючымся пашпартам гэта стварае прававую калізію: Ausländerbehörde, як правіла, патрабуе дзеючы нацыянальны пашпарт для большасці працэдур (выдача і падаўжэнне Aufenthaltserlaubnis, выезд з ЕС і назад). Вяртанне ў Беларусь для падаўжэння — рызыкоўна для асоб, чыё знаходжанне ў Германіі звязана з палітычным пераследам.

Шляхі ў нямецкім праве (залежаць ад індывідуальнай сітуацыі):

1. Падаць заяву аб міжнароднай абароне (AsylG) пакуль пашпарт яшчэ дзейнічае. Asylbewerber абаронены ад абавязку падаўжаць пашпарт праз краіну пераследу; пасля станоўчага рашэння выдаецца праязны дакумент Жэнеўскай канвенцыі (Reiseausweis für Flüchtlinge) або Reiseausweis für subsidiär Schutzberechtigte.

2. Reiseausweis für Ausländer (§5 AufenthV) — для іншаземцаў, якія маюць Aufenthaltstitel і не здольныя атрымаць абодоўжыць нацыянальны пашпарт на разумных умовах. Рашэнне — Ausländerbehörde. Падрабязней ніжэй.

3. Прызнанне асобай без грамадзянства па Нью-Ёркскай канвенцыі 1954 г. — доўгая працэдура, патрабуе доказу адсутнасці грамадзянства; пытанне аб беларускім грамадзянстве застаецца адкрытым у большасці выпадкаў.

4. Aufenthaltserlaubnis па §22 / §23 / §25 abs 5 AufenthG — калі дастасоўна да канкрэтнай праграмы або абставін.

5. Замена падставы Aufenthaltstitel — пераход на працу, вучобу, сям'ю, пры ўмове што новая падстава не патрабуе нацыянальнага пашпарта, які не адмяняецца Дэкрэтам 278.

Reiseausweis für Ausländer — пашпартазамяняючы дакумент Германіі, які Ausländerbehörde выдае іншаземцам, якія маюць Aufenthaltstitel і не здольныя «zumutbar» (на разумных умовах) атрымаць абодоўжыць нацыянальны пашпарт. Прававая база — §5 AufenthV у сувязі з §3 AufenthG.

Калі выдаецца. Калі іншаземец прадставіў доказы, што атрыманне нацыянальнага пашпарта немагчыма або звязана з непасільнымі патрабаваннямі. У кантэксце беларускага Дэкрэта 278 — немагчымасць падаўжэння праз пасольства Беларусі за мяжой без вяртання ў краіну паходжання прызнаецца правапрымяняльнай практыкай як фактычная перашкода.

Дакумент. Шэрая кніжачка з біяметрычным чыпам; тэрмін дзеяння — да тэрміну Aufenthaltstitel або да 6 гадоў, у залежнасці ад абставін. Утрымлівае ўказанне «Ausstellung ausländischer Pässe nicht möglich». Прызнаецца як праязны дакумент для ўезду ў Шэнген і ў большасці краін, якія маюць адпаведнае пагадненне.

Падача. Праз Ausländerbehörde па месцы жыхарства. Дакументы — Aufenthaltstitel, пацвярджэнне Дэкрэта 278 (публікацыя акта), доказы спроб атрымаць нац. пашпарт (або абгрунтаванне, што яны аб'ектыўна небяспечныя), біяметрычныя даныя. Дзяржпошліна ўстаноўлена AufenthV.

Падрабязней — у тэме Дакументы.

Па даных Eurostat і публікацыях BAMF, recognition rate (доля станоўчых рашэнняў першай інстанцыі) па заяўніках з Беларусі ў Германіі ў перыяд 2020–2024 гг. складаў каля 9 %. Гэтыя суадносіны ўключаюць усе формы абароны: Asylberechtigte па артыкуле 16a Grundgesetz, Flüchtlingseigenschaft па §3 AsylG, subsidiärer Schutz па §4 AsylG і nationales Abschiebungsverbot па §60 AufenthG.

Базы даных BAMF публікуюцца на сайце bamf.de у раздзеле статыстыкі; краінавыя справаздачы UNHCR — на refworld.org. Падрабязней — у тэме Прытулак.

Адмова BAMF не закрывае шлях да Aufenthaltserlaubnis па іншых падставах AufenthG: вучоба, праца, сям'я, §22/23, §25 abs 5 (калі выезд фактычна немагчымы).

Нямецкія банкі абавязаны прымяняць працэдуры праверкі кліентаў у адпаведнасці з Geldwäschegesetz (GwG), які імплементуе дырэктывы AML ЕС, і з Рэгламентам Савета (ЕС) №765/2006 аб санкцыях у дачыненні да Беларусі і наступнымі зменамі. Адмова ў адкрыцці рахунку або закрыццё дзеючага рахунку можа быць абгрунтавана, калі кліент знаходзіцца ў санкцыйных спісах альбо крыніца сродкаў звязана з санкцыйным суб'ектам.

Пры адмове па агульным грамадзянстве, без індывідуальнага абгрунтавання, дзейнічае Zahlungskontengesetz (ZKG) — імплементацыя Дырэктывы 2014/92/UE: кожная банкаўская ўстанова, якая прапануе плацежныя паслугі шырокаму колу кліентаў, абавязана прадастаўляць Basiskonto (базавы рахунак) на ўмовах, якія не дыскрымінуюць па грамадзянстве, пры ўмове законнага знаходжання кліента ў Германіі.

Скаргі — у Bundesanstalt für Finanzdienstleistungsaufsicht (BaFin) на bafin.de, у Schlichtungsstelle банкаўскіх асацыяцый (Bankenverband, DSGV, BVR), у Verbraucherzentrale зямлі. Падрабязней — у тэме Банк і рахунак.

Калі пашпарт BY заканчваецца або скончыўся ў Германіі, звычайна разглядаюцца наступныя прававыя опцыі (выбар залежыць ад індывідуальнай сітуацыі і канкрэтнай падставы знаходжання):

1. Падаць заяву аб міжнароднай абароне па AsylG да заканчэння пашпарта.

2. Запытаць Reiseausweis für Ausländer (§5 AufenthV) — калі ўжо маецца Aufenthaltstitel.

3. Ініцыяваць працэдуру прызнання асобай без грамадзянства па Нью-Ёркскай канвенцыі 1954 г.

4. Падаць на Aufenthaltserlaubnis па гуманітарнай падставе (§22, §23, §25 abs 5 AufenthG) — калі дастасоўна.

5. Перайсці на іншую падставу Aufenthaltstitel — праца (§18a–c), Blaue Karte EU (§18g), вучоба (§16a–f), сям'я (§28–30), Chancenkarte (§20a з 2024 г.).

Падрабязна прававыя опцыі, дзяржпошліны і тэрміны — у тэмах ДНЖ, Прытулак, Дакументы, Калі штосьці пайшло не так.

Беларусь — удзельнік Гаагскай канвенцыі аб апастылі з 1992 г. Апастыль на дакументах грамадзянскага стану ставіцца ў Міністэрстве юстыцыі Беларусі і Міністэрстве замежных спраў у залежнасці ад тыпу дакумента; на дакументах аб адукацыі — звычайна ў Міністэрстве адукацыі.

Пераклад дакументаў у Германіі выконваецца vereidigte/öffentlich bestellte Übersetzer (прысяжнымі/афіцыйна прызначанымі перакладчыкамі зямельных судоў). Рэестр — на партале федэрацыі перакладчыкаў justiz-dolmetscher.de. Для працэдур у Ausländerbehörde, Standesamt і судах патрабуецца менавіта такі пераклад; звычайны пераклад бюро без прысягі можа быць адхілены.

Прызнанне актаў грамадзянскага стану (нараджэнне, шлюб, развод) — праз Standesamt па месцы жыхарства; унясенне ў Personenstandsregister.

Польская Karta Polaka ў Германіі не дзейнічае і не дае правоў на знаходжанне. Нямецкі аналаг для асоб нямецкага паходжання з краін былога СССР — статус Spätaussiedler па §4 Bundesvertriebenengesetz (BVFG). Гэта вузкая катэгорыя, разлічаная на этнічных немцаў і членаў іх сем'яў; для большасці беларусаў яна не дастасоўная. Рашэнне — Bundesverwaltungsamt па заяве і дакументах.

Частка праграм прыёму па §23 AufenthG рэалізуецца на ўзроўні зямель. Berlin, Nordrhein-Westfalen і Brandenburg гістарычна маюць актыўную практыку прыёму па гуманітарных падставах, што не азначае перавагі або пераважнага стаўлення, а адлюстроўвае структуру іх Aufnahmeanordnung. Дакладныя ўмовы і працэдуры зямельных праграм публікуюцца на сайтах міністэрстваў ўнутраных спраў адпаведнай зямлі.

Зямельныя адрозненні таксама датычацца хуткасці працы Ausländerbehörde, бясплатных моўных курсаў па-за Integrationskurs BAMF, праграм сацыяльнага жылля, школьнай інтэграцыі (Willkommensklassen, Vorbereitungsklassen). Гл. адпаведныя тэмы.

Гэтая старонка апісвае толькі прававую і інстытуцыянальную спецыфіку ў нямецкім правапарадку для грамадзян Беларусі. Структуры беларускай эміграцыі, фізічна размешчаныя ў Германіі (Народнае пасольства Беларусі, RAZAM e.V., лакальныя ініцыятывы), не ўключаны як першасныя кропкі дапамогі: на момант напісання публічна даступнай верыфікаванай інфармацыі аб парадку звароту, фарматах юрыдычнага суправаджэння і ўзаемадзеянні з нямецкімі працэдурамі недастаткова для рэкамендацыі іх як першаснай кропкі дапамогі. Для прававых пытанняў першасныя кропкі — гэта Ausländerbehörde, BAMF і буйныя нямецкія НКА (гл. Арганізацыі дапамогі).

Godze не прадастаўляе юрыдычных кансультацый. Гэтая старонка — карта інстытуцый і норм са спасылкамі на нямецкія прававыя акты, не індывідуальнае прымяненне да справы.