Жыллё.

Стандартны пакет для падпісання кантракта (bail): ID + titre de séjour, апошнія 3 зарплатныя ведамасці або аналаг даходу, апошні avis d'imposition, justificatif de domicile, для студэнта — даведка з вучобы. Звычайна патрабуюць гаранта (caution) — фізічнага або юрыдычнага (Visale).

Закон абмяжоўвае што можа патрабаваць арэндадаўца — спіс дазволеных дакументаў закрыты. Забароненыя патрабаванні: фота, выпіска з банка, медыцынская даведка, і г.д. (Décret n°2015-1437).

Галоўнае права арандатара, пра якое часта забываюць: для пустога жылля (non meublée) залог (dépôt de garantie) не можа перавышаць 1 месяц арэнды без charges. Гэта норма артыкула 22 закона n° 89-462 ад 6.07.1989, узмоцненая законам ALUR у 2014.

Мебляванае жыллё (location meublée): залог да 2 месяцаў арэнды без charges.

Калі залог НЕ можа быць запатрабаваны ўвогуле: калі арэнда аплачваецца наперад за перыяд больш за 2 месяцы. Аднак калі арандатар сам просіць штомесячную аплату — арэндадаўца мае права запатрабаваць залог.

Вяртанне залогу: на працягу 1 месяца з вяртання ключоў, калі état des lieux de sortie супадае з état des lieux d'entrée. 2 месяцы — калі ёсць утрыманні за пашкоджанні (з абгрунтаваннем і рахункамі). Пратэрміноўка вяртання = пені 10 % арэнднай платы за кожны пачаты месяц затрымкі.

Калі арэндадаўца патрабуе больш — гэта незаконна. Можна адмовіцца падпісваць або падпісаць і потым патрабаваць вяртання лішку праз ADIL і суд. Захоўвайце ўсе квітанцыі аб плацяжах.

Крыніца: Légifrance · Loi 89-462 art. 22.

Тыповыя пасткі, асабліва для людзей, якія дрэнна ведаюць сістэму:

— Аплата «au noir» / au black (наяўнымі без квітанцый). Пазбаўляе арандатара большасці правоў: няма доказу ўплаты, няма права на APL, няма доказу пражывання для admin-працэдур. Калі арэндадаўца настойвае — гэта яго рызыка (сыход ад падаткаў), але праблемы атрымлівае арандатар.

— Дэпазіт больш за 1 (або 2 для мебляванага) месяцаў — незаконны.

— Кантракт без état des lieux d'entrée. Без вопісу ўваходу арэндадаўца потым можа прыпісаць шкоду, якая была да вас. Вопіс робіцца ў дзень падпісання, асобным дакументам, абодва бакі падпісваюць. Бясплатна, калі робіце самі; ~150 € калі праз commissaire de justice.

— Bail вусна або «па знаёмстве» без пісьмовага кантракта. Закон патрабуе пісьмовы кантракт (закон 89-462). Вусны bail юрыдычна існуе, але ўвесь доказ — на вусным баку. Не падпісвайце без пісьмовага bail.

— Дагавор «commercial» замест «d'habitation» для пражывання. Ужываецца да камерцыйнага жылля, пазбаўляе абарон арандатара (працягласць 3/6/9, абмежаванні індэксацыі).

— Патрабаванне чэкаў на 3+ месяцаў арэнды наперад пры падпісанні. Закон забараняе, акрамя выпадку з залогам.

— Патрабаванне «pas-de-porte» або «droit d'entrée» для жылога памяшкання — незаконна.

— Indexation арэнды адвольная. Індэксацыя раз у год па індэксе IRL (Indice de référence des loyers), формула ў кантракце. Любая індэксацыя вышэй за IRL — аспрэчвальная.

Калі сумняваецеся — прайсці кантракт праз ADIL да падпісання (бясплатна).

Visale — бясплатная гарантыя арэнды ад Action Logement для тых, у каго няма французскага гаранта. Пакрывае нявыплачаную арэнду і частку ўрону на працягу першых 3 гадоў арэнды.

Хто падыходзіць: моладзь 18–30 гадоў (любы статус — студэнт, работнік, беспрацоўны, на мінімальных дапамогах); работнікі старэйшыя за 30 гадоў з зарплатай ≤ 1 710 € net/мес або ў спецыяльных сітуацыях (CDD <6 мес, абяцанне працаўладкавання, прафесійны пераезд).

Ліміт арэнды: да 1 575 € у буйных агламерацыях і DROM, да 1 365 € у астатніх камунах (нормы са студзеня 2026).

Падача — на visale.fr да падпісання bail. Адказ звычайна на працягу 48 гадзін.

Aide personnalisée au logement (APL) — дапамога ад CAF, якая часткова пакрывае арэнду або іпатэчны плацёж. Умовы: дзеючы titre de séjour, асноўнае месца жыхарства (мінімум 8 месяцаў у годзе), даходы ніжэйшыя за пэўны парог.

Разлік — на падставе даходаў хатняй гаспадаркі за апошнія 12 месяцаў, абнаўляецца аўтаматычна кожныя 3 месяцы. Заява — праз асабісты кабінет на caf.fr.

Калі APL не належыць — могуць быць даступныя ALF (allocation logement familiale) або ALS (allocation de logement sociale), якія пакрываюць іншыя катэгорыі.

Крыніца: service-public · APL, service-public · APL/ALF/ALS — адрозненні.

Ложыс сацыяль (logement social, HLM) — жыллё з рэгулюемай стаўкай арэнды. Доступ — праз адзінае нацыянальнае дасье (Système National d'Enregistrement, SNE). Пры рэгістрацыі атрымліваеце 18-значны numéro unique d'enregistrement, які падаўжаецца штогод.

Падача — на demande-logement-social.gouv.fr або ў сацыяльнага арэндадаўцы, у mairie, або праз Action Logement (калі працадаўца плаціць кантрыбуцыю).

Тэрмін чакання — гады, часам дзесяцігоддзі (залежыць ад рэгіёна і складу сям'і). У Île-de-France асабліва доўга; у малых гарадах — хутчэй.

Крыніца: service-public · Demande de logement social.

Droit au logement opposable (DALO) — апошняя прыступка, калі звычайныя механізмы не спрацавалі. Падаецца ў commission de médiation départementale праз фармуляр Cerfa 1503601 (жыллё) або 1503701 (прытулак DAHO).

Хто прызнаецца прыярытэтным: людзі без жылля, пасля OQTF высялення, у непрыдатным жыллі (несанітарным, недапушчальна цесным), тыя хто доўга чакае сацыяльнае жыллё. Камісія вырашае на працягу 3 месяцаў.

Калі камісія прызнала вас прыярытэтным, прэфект абавязаны прапанаваць жыллё. Калі не прапанаваў — recours contentieux ў Tribunal administratif: суд можа прысудзіць штраф прэфектуры на карысць заяўніка.

Крыніца: service-public · DALO.

115 — нацыянальны бясплатны нумар, даступны 24/7, для людзей без даху або ў вострай сацыяльнай патрэбе. Кіруецца SIAO (Service intégré d'accueil et d'orientation) — аператар размяшчэння ў кожным дэпартаменце.

SIAO вядзе рэестр свабодных месцаў у hébergement d'urgence (кароткатэрміновае), stabilisation і insertion. Званок → першасная ацэнка → накіраванне на свабоднае месца (калі ёсць).

У буйных гарадах — востры дэфіцыт месцаў. SIAO можа ставіць у чаргу і абнаўляць статус па днях. Дадаткова працуюць лакальныя асацыяцыі (Samu Social, Restos du Cœur, Emmaüs).

ANIL (Agence nationale pour l'information sur le logement) і яе сетка з 80+ дэпартаменцкіх ADIL прадастаўляюць бясплатныя нейтральныя юрыдычныя, фінансавыя і падатковыя кансультацыі па жыллі: кантракты арэнды, спрэчкі з арэндадаўцам, іпатэка, рамонты, правы здымшчыка і ўласніка.

Знайсці сваю ADIL: anil.org · trouver l'ADIL.

Акрамя нейтральнай ADIL, ёсць чатыры нацыянальныя асацыяцыі абароны арандатараў, прадстаўленыя ў Commission nationale de concertation (CNC) і якія маюць права весці справы ў судзе ад імя арандатара. Асабліва карысныя для жыхароў сацыяльнага жылля (HLM) і ў калектыўных канфліктах з арэндадаўцам.

CNL — Confédération Nationale du Logement. Найстарэйшая, з 1916. Моцная сетка лакальных секцый па ўсёй Францыі, асабліва актыўная ў HLM. confederationnationaledulogement.fr.

CLCV — Consommation, Logement, Cadre de Vie. Пакрывае не толькі жыллё, але і спажывецкія правы. Актыўная ў exposes калектыўных парушэнняў і juridique-кансультацыях. clcv.org.

CGL — Confédération Générale du Logement. Абараняе арандатараў, суўласнікаў і пакупнікоў. Моцны бок — экспертыза па co-propriété і складаных кантрактах. lacgl.fr.

CSF — Confédération Syndicale des Familles. Сямейны фокус — асабліва актыўная ў абароне шматдзетных сем'яў і сем'яў з уразлівымі членамі. la-csf.org.

Калі звяртацца: масавыя павышэнні арэнды ў HLM, дрэннае ўтрыманне дома, калектыўныя канфлікты з уласнікам, адмова вяртаць залог некалькім суседзям, дыскрымінацыйныя практыкі. Сяброўства — сімвалічны ўзнос (10–30 € у год).

Выселіць арандатара ў Францыі нельга проста так — нават за нявыплату арэнды. Гэта судовая працэдура з пяці этапаў, якая займае звычайна 12–24 месяцаў. Самавольнае высяленне (змена замкоў, адключэнне камунікацый, вынас рэчаў) арэндадаўцам — крымінальнае злачынства, да 3 гадоў турмы і 45 000 € штрафу (арт. 226-4-2 Code pénal).

Этап 1 — Commandement de payer. Арэндадаўца праз commissaire de justice (былога huissier) уручае афіцыйнае патрабаванне ўплаціць. З моманту ўручэння ў арандатара 2 месяцы на пагашэнне доўгу. Паралельна commissaire апавяшчае CCAPEX (камісію каардынацыі дзеянняў па папярэджанні высялення) — запазычанасць ≥ 2 месяцаў арэнды або бесперапынная запазычанасць 2+ месяцы.

Этап 2 — Assignation. Калі доўг не пагашаны, арэндадаўца падае іск у Tribunal judiciaire па месцы жылля. Commissaire уручае позву (assignation) арандатару і апавяшчае préfecture. Пасяджэнне — мінімум праз 6 тыдняў пасля ўручэння assignation.

Этап 3 — Пасяджэнне і рашэнне суда. На пасяджэнні арандатар можа: папрасіць адтэрміноўку (délais de paiement, да 3 гадоў), аспрэчыць доўг, спасылацца на droit au logement, папрасіць bénéfice du DALO. Суддзя можа скасаваць bail і пастанавіць высяленне або даць адтэрміноўку і прыпыніць працэс. Права на bénéfice de l'aide juridictionnelle — для арандатараў з нізкімі даходамі AJ пакрывае паслугі адваката.

Этап 4 — Commandement de quitter les lieux. Пасля рашэння суда commissaire уручае арандатару загад пакінуць жыллё. Тэрмін — 2 месяцы на добраахвотны выезд. У гэты перыяд можна яшчэ падаць хадайніцтва ў JEX (juge de l'exécution) аб падаўжэнні тэрміну (jusqu'à 3 ans).

Этап 5 — Concours de la force publique. Калі арандатар не выехаў, арэндадаўца просіць прэфектуру прыцягнуць паліцыю. Прэфектура вырашае: прадаставіць ці не. Калі прэфектура адмовіла і арэндадаўца даказаў урон — дзяржава кампенсуе ўпушчаную арэнду.

Trêve hivernale — з 1 лістапада па 31 сакавіка. У гэты перыяд выкананне высялення прыпыняецца (нават пры рашэнні суда на карысць арэндадаўцы). Выключэнні: жыхары з прапановай перасялення па сямейным складзе, сквотары (без bail), сужэнцы ў выпадку хатняга гвалту, аварыйныя сітуацыі. Доўг працягвае расці — trêve не вызваляе ад уплаты арэнды і назапашанай запазычанасці.

Што рабіць арандатару на кожным этапе: звязацца з ADIL → запытаць commission de surendettement (калі ёсць даўгі) → запытаць aide juridictionnelle → шукаць перамовы з арэндадаўцам (план адтэрміноўкі, частковая аплата) → DALO, калі жыллё адзінае → 115/SIAO для падрыхтоўкі альтэрнатывы.

Крыніцы: service-public · Loyers impayés et expulsion, service-public · Trêve hivernale, service-public · Trêve 2025–2026.

Адмова ў арэндзе па грамадзянстве, акцэнце, паходжанні — забароненая законам і кваліфікуецца як дыскрымінацыя (article 225-1 Code pénal). Доказы — перапіска, скрыншоты, сведчанні.

Куды звяртацца:

— Défenseur des droits — formulaire.defenseurdesdroits.fr. Падрабязней: Рэгулятары.

— SignalConso — signal.conso.gouv.fr.

— Крымінальнае расследаванне праз police/gendarmerie або Procureur — магчымае, але радзей эфектыўнае, чым адміністрацыйныя шляхі.

Refugies.info змяшчае пакрокавыя гайды па жыллі на некалькіх мовах (раздзел Logement): як шукаць арэнду, якія дакументы рыхтаваць, як пазбегнуць махлярства. Гэтая старонка не дублюе — яна дае карту варыянтаў і BY/RU-спецыфіку.

refugies.info.

У адрозненне ад шэрагу іншых краін ЕС (у Італіі — абавязковая trascrizione ў падатковай; у Бельгіі — enregistrement абавязковы), у Францыі рэгістрацыя кантракта арэнды ў падатковай не абавязковая для жылых памяшканняў (location nue або meublée). Адсутнасць рэгістрацыі не робіць кантракт нікчэмным.

Кантракт сапраўдны ў момант падпісання абодвума бакамі. Bail выкарыстоўваецца як justificatif de domicile для administration, банка, CAF — без адзнакі падатковай.

Гэта важна ведаць, таму што рускамоўныя арандатары, якія перайшлі з Італіі або з краін з абавязковай рэгістрацыяй, часам падазраюць арэндадаўцу ў парушэнні — але ў Францыі гэта норма.

— Адсутнасць французскага гаранта — тыповая праблема. Visale закрывае большасць выпадкаў; калі не падыходзіць — стажыроўка або праца праз знаёмых, якія пагодзяцца быць caution, або жыллё праз дыяспару-асацыяцыі.

— Адмовы па грамадзянстве — сустракаюцца (асабліва пасля 2022 на людзей з RU-пашпартамі). Гэта забароненая дыскрымінацыя; запытаць пісьмовую адмову → Défenseur des droits.

— Дакументы з BY/RU — старыя выпіскі аб даходах з краіны паходжання звычайна не прымаюцца арэндадаўцамі для пацверджання даходаў у Францыі. Крыніца даходу ў Францыі — асноўны крытэрый.

— Калакацыя і foyers — для першага года часта прасцей, чым пошук самастойнай арэнды. Foyers de jeunes travailleurs і résidences sociales — пасрэднікі з сацыяльным суправаджэннем.

Godze не дае юрыдычных кансультацый. Раздзел — карта варыянтаў; канкрэтныя сітуацыі з арэндай — у ADIL, з жыллём для ўразлівых — праз SIAO, з дыскрымінацыяй — у Défenseur des droits.