Адукацыя.

Абавязковае навучанне — для ўсіх дзяцей, французскіх і замежных, ад 3 да 16 гадоў. Структура: école maternelle (3–6 гадоў), école élémentaire (6–11), collège (11–15), lycée (15–18).

Запіс у школу не можа быць адмоўлены з-за адсутнасці тытра séjour — гэта прамое патрабаванне закона. Запіс робіцца ў mairie (гарадской ратушы) па месцы жыхарства; mairie выдае сертыфікат, школа размяркоўвае дзіця.

Дакументы: ID/пашпарт дзіцяці (або пасведчанне аб нараджэнні), justificatif de domicile, livret de famille калі ёсць. Прышчэпачны livret звычайна запытваюць.

Крыніцы: service-public · Instruction obligatoire, service-public · École pour élève arrivant de l'étranger, service-public · Hub scolarité enfant arrivant.

UPE2A (Unité pédagogique pour élèves allophones arrivants) — спецыяльныя класы для дзяцей, якія нядаўна прыбылі і не гавораць па-французску. Існуюць у школах, collèges і lycées.

Дзіця паралельна вывучае французскую ў UPE2A і паступова ўключаецца ў звычайныя класы па меры прагрэсу. Гэта інклюзіўны рэжым: мэта — поўнае ўключэнне ў звычайны паток за 1 навучальны год (часам даўжэй).

UPE2A арганізуе CASNAV (Centre académique pour la scolarisation des élèves allophones nouvellement arrivés et des enfants issus de familles itinérantes et de voyageurs) у кожнай Académie. Каб трапіць у UPE2A, звычайна патрэбен дыягнастычны тэст узроўню; запыт праз школу або наўпрост у CASNAV рэгіёна.

Крыніца: éduscol · CASNAV, éduscol · Ressources pour les EANA.

ENIC-NARIC France — нацыянальны цэнтр пры France Éducation International — выдае attestation de comparabilité: дакумент, які супастаўляе замежны дыплом з узроўнямі французскай наменклатуры (напрыклад, беларускі дыплом БДУ ↔ Master французскай сістэмы).

Дакумент не абавязковы па закону, але запытваецца працадаўцамі, універсітэтамі, прэфектурамі. Не падмяняе афіцыйнага прызнання рэгулюемых прафесій (медыцына, юрыспрудэнцыя — асобныя працэдуры праз ordre).

Падача — анлайн на партале ENIC-NARIC. Кошт: 20 € за праверку прымальнасці дасье + 100 € за дэталёвую ацэнку пры дадатным рашэнні. Тэрмін разгляду — некалькі месяцаў.

Ільготная працэдура для réfugiés і assimilés. Уладальнікі статусу réfugié, protection subsidiaire або apatride — бясплатна, у прыярытэтным парадку і з гнуткасцю па дакументах. Гэта фармальна замацаваная ENIC-NARIC працэдура (не абяцанне, а правіла). Калі арыгіналы дакументаў страчаны — можна падаць са сканамі і пацверджаннямі.

Крыніца: service-public · Attestation de comparabilité, France Éducation International · Reconnaissance de diplômes.

Passeport européen des qualifications des réfugiés (EQPR) — праграма Савета Еўропы (запушчана ў 2017), спецыяльна для выпадкаў, калі ў бежанца няма дакументаў аб дыпломах (страчаны, пакінуты пры ўцёках, канфіскаваны) або іх немагчыма пацвердзіць.

Што робіць EQPR. Выдае афіцыйную еўрапейскую даведку, у якой апісаны акадэмічныя кваліфікацыі, прафесійны вопыт і моўныя навыкі заяўніка — на падставе сумоўя і анкеты, а не арыгінальных дыпломаў. Дакумент прызнаецца ў 14+ еўрапейскіх краінах.

Хто мае права: бенефіцыяры статусу réfugié, protection subsidiaire, protection temporaire, а таксама asile-дэмандэры ў пэўных выпадках. Бясплатна.

Працэдура (2 этапы):

— Анкета: адукацыя, прафесійны вопыт, мовы.

— 45-хвіліннае інтэрв'ю з двума сертыфікаванымі ацэншчыкамі з партнёрскіх ENIC-NARIC цэнтраў (відэаканферэнцыя або асабіста).

У Францыі праграма каардынуецца Diair (Délégation interministérielle à l'accueil et à l'intégration des réfugiés) і рэалізуецца праз France Éducation International (той жа аператар, што і ENIC-NARIC). Падача — праз фармуляр Diair або наўпрост праз FEI.

EQPR vs attestation de comparabilité. Абодва дакументы могуць існаваць паралельна. EQPR — для выпадкаў без дакументаў; attestation — для выпадкаў з дыпломам. Калі ў вас ёсць дыплом — лепш attestation (яна прызнаецца ў больш шырокім коле працэдур, уключаючы admin). EQPR — выратаванне калі арыгіналаў няма.

Крыніцы: France Éducation International · EQPR, Diair · EQPR.

Медыцына, стаматалогія, фармацыя, юрыспрудэнцыя, аўдыт, архітэктура, інжынерыя, бухгалтарскі экспертны ўлік, псіхалогія (з абаронай назвы), сацыяльная праца, ветэрынарыя — гэта regulated professions. Для іх адной attestation de comparabilité недастаткова: для практыкі абавязковы асобны дазвол ад профільнай палаты (ordre) або дзяржаўнай камісіі.

Алгарытм, агульны для большасці рэгулюемых прафесій:

1. Вызначыць, ці рэгулюецца ваша прафесія. Спіс — на партале France Compétences і праз service-public · Reconnaissance d'un diplôme étranger. Калі прафесія не рэгулюецца (напрыклад, праграміст, маркетолаг, дызайнер) — attestation de comparabilité ENIC-NARIC звычайна дастаткова для рынку працы; ordre не патрэбен.

2. Вызначыць базу права: УE (Directive 2005/36/CE — узаемнае прызнанне кваліфікацый) або па-за-УE (нацыянальная працэдура). Дыплом з BY/RU/UA/KZ — па-за-УE. Выключэнне: калі дыплом быў прызнаны ў краіне-члене UE і вы практыкавалі там прафесію ≥3 гадоў поўны час — можна зайсці праз UE-працэдуру.

3. Запытаць attestation de comparabilité ENIC-NARIC для базавай academic comparability. Для réfugiés — бясплатна і ў прыярытэтным парадку.

4. Падаць дасье ў кампетэнтны ordre або ministère:

— Урачы (médecins): Centre National de Gestion (CNG) для не-UE. Працэдура EVC (épreuves de vérification des connaissances) — экзамен па спецыяльнасці (пісьмовы + вусны), потым 2-гадовая стажыроўка (parcours de consolidation) у бальніцы, потым адабрэнне Conseil national de l'Ordre des médecins. Ад паступлення да права практыкаваць — звычайна 3–5 гадоў.

— Стаматолагі, фармацэўты, акушэркі: тыя ж EVC + parcours de consolidation, розныя ordres.

— Медсёстры, фізіятэрапеўты, артафаністы, эргатэрапеўты (paramédicaux): ARS свайго рэгіёна — дасье, дадатковая стажыроўка або фарміраванне па прадпісанні ARS, потым рэгістрацыя ў ordre або профільным répertoire.

— Юрысты (avocats): Conseil national des barreaux. Для не-UE дыпломаў — «examen 100» або CAPA (Certificat d'aptitude à la profession d'avocat) пасля стажыроўкі. Для UE — спрошчаная працэдура.

— Архітэктары: Ordre des architectes, рэгіянальны савет. Для не-UE — дасье + інтэрв'ю + часам дадатковае фарміраванне.

— Інжынеры: прафесія абаронена толькі для пэўных тытулаў (ingénieur diplômé d'État). На рынку працы звычайна працуюць без афіцыйнага прызнання — але для тытула «ingénieur diplômé» патрабуецца CTI (Commission des Titres d'Ingénieur).

— Бухгалтар-эксперт (expert-comptable): Conseil supérieur de l'Ordre des experts-comptables. Для не-UE — экзамен і стажыроўка.

— Псіхолагі: ARS — званне абаронена законам, патрэбна рэгістрацыя ў répertoire ADELI.

5. Калі ordre патрабуе mesures compensatoires (кампенсаторныя меры): épreuve d'aptitude (экзамен) або stage d'adaptation (стажыроўка да 3 гадоў). Ordre выбірае форму — у заяўніка ёсць права спытаць альтэрнатыву праз recours.

6. Пасля дадатнага рашэння: рэгістрацыя ў ordre з выплатай штогадовага ўзносу; атрыманне autorisation d'exercer. Паралельна — autorisation de travail, калі на гэта няма дзеючага тытра séjour.

Для UE-грамадзян і/або UE-дыпломаў працэдуры звычайна хутчэйшыя (2005/36/CE дае прынцып узаемнага прызнання з магчымасцю толькі mesure compensatoire, не поўнага пераэкзаменавання).

Праз DREETS для медыцынскіх/парамедыцынскіх прафесій з UE-дыпломам — асобны канал атрымання autorisation d'exercice. enseignementsup-recherche.gouv.fr · Reconnaissance UE.

Дзе знайсці поўны спіс рэгулюемых прафесій з указаннем ordre: service-public · Reconnaissance d'un diplôme étranger, France Compétences.

Parcoursup — нацыянальная платформа паступлення для тых, хто жыве ў Францыі (рэзідэнты, выпускнікі французскіх ліцэяў, бенефіцыяры protection, уладальнікі пэўных тытраў). parcoursup.gouv.fr.

Études en France (праз Campus France) — працэдура для кандыдатаў, якія пражываюць у 72 краінах з офісам Campus France. Падача з замежнага рэзідэнцтва. campusfrance.org.

Беларусь не ўваходзіць у спіс краін Études en France: для кандыдатаў з BY доступ да ўніверсітэтаў — праз прамую падачу ва ўстанову або праз Parcoursup (калі ўжо ў Францыі з прыдатным тытрам або бенефіцыярый protection).

Крыніца: service-public · Inscription d'un étranger dans l'enseignement supérieur.

CROUS (Centre Régional des Œuvres Universitaires et Scolaires) — дзяржаўная сетка для студэнтаў: інтэрнаты, сталовыя (1 € для стыпендыятаў), bourses sur critères sociaux.

Bourses даступныя для замежнікаў у абмежаваных выпадках: бенефіцыяры статусу réfugié, protection subsidiaire, protection temporaire — на тых жа ўмовах, што і французы. Астатнія замежныя студэнты звычайна падаюць на стыпендыі праз Campus France або сваё пасольства.

Інтэрнаты: французскія студэнты падаюць праз DSE (Dossier social étudiant) сакавік-май. Міжнародныя студэнты — асобная працэдура з ліпеня праз trouverunlogement.lescrous.fr, у залежнасці ад наяўнасці месцаў.

Крыніца: lescrous.fr, etudiant.gouv.fr.

DELF (Diplôme d'études en langue française) — A1, A2, B1, B2. Дзейнічае пажыццёва.

DALF — C1, C2 (прасунутыя ўзроўні). Пажыццёва.

TCF (Test de connaissance du français) — тэст узроўню, выдае даведку з балам. Дзейнічае 2 гады.

Для канкрэтных мэт:

— Carte pluriannuelle і carte résident — з 2026 патрабуецца ўзровень A2 (TCF Intégration або DELF A2).

— Натуралізацыя — ўзровень B1 (TCF/DELF/DALF або эквівалент).

— Французскі ўніверсітэт — звычайна B2 або C1 (залежыць ад праграмы).

Спіс цэнтраў экзаменаў: France Éducation International · Carte des centres d'examen.

У Францыі ёсць некалькі паралельных сістэм бясплатнага (або амаль бясплатнага) навучання французскай. Коратка — хто што прапануе і каму падыходзіць.

1. OFII / CIR (Contrat d'intégration républicaine). Абавязковы для большасці новых уладальнікаў тытра séjour (з выключэннямі для ўжо франкамоўных, уладальнікаў пэўных дыпломаў). Пасля тэсту ўзроўню — 100, 200, 400 або 600 гадзін бясплатных курсаў FR + civic formation 24 гадзіны. Фінансуецца дзяржавай, арганізуецца праз асацыяцыі-партнёры OFII. Мэты — A1, A2 або B1 у залежнасці ад траекторыі. ofii.fr.

2. Cours municipaux d'adultes (CMA). Курсы FR ад mairie буйных гарадоў — асабліва развіта ў Парыжы (Cours municipaux d'adultes de la Ville de Paris), Ліёне, Марселі. Вельмі нізкая цана (звычайна 30–60 € за семестр), даступныя без умовы па тытры. Падача — у жніўні на навучальны год. Месцы абмежаваныя, трапіць складана — запісвацца своечасова.

3. GRETA. Дзяржаўная сетка фарміравання дарослых (Groupements d'établissements de l'Éducation nationale). Курсы FLE (Français langue étrangère) і FLI (Français langue d'intégration). Могуць быць бясплатнымі (калі фінансуюцца CPF, France Travail, рэгіянальным саветам) або платнымі. Добрая якасць, прафесійны фокус.

4. France Éducation International (FEI). Дзяржаўны аператар (былы CIEP), арганізуе экзамены DELF/DALF/TCF, праграмы EQPR, навучанне выкладчыкаў FLE. Не дае прамыя курсы для студэнтаў, але праз іх праходзяць экзамены і працуюць многія цэнтры FLE.

5. Асацыяцыі. Croix-Rouge française, Secours Catholique, Secours Populaire, Emmaüs, La Cimade і сотні лакальных асацыяцый інтэграцыі — бясплатныя або сімвалічныя курсы, гнуткае распясанне, без умоў па тытры. Часта працуюць з вельмі пачатковым узроўнем (A1.1, A1) і ў малых групах. Пошук — праз ANIL або mairie.

6. CPF (Compte personnel de formation) — для працуючых па кантракце/auto-entrepreneur у Францыі. На рахунку назапашваецца 500 €/год да 5 000 €. Можна выдаткоўваць на сертыфікаваныя курсы FR (уключаючы GRETA, прыватныя цэнтры з QUALIOPI-сертыфікацыяй). Гл. секцыю ніжэй.

7. France Travail / AIF — для зарэгістраваных як demandeur d'emploi: AIF (Aide individuelle à la formation) — дадатковае фінансаванне да CPF, калі CPF недастаткова. Умова — узгоднены праект фарміравання з conseiller France Travail.

Што выбраць у залежнасці ад сітуацыі:

— Толькі прыехаў, ёсць OFII-канвакацыя → CIR абавязковы, рабіць яго ў першую чаргу.

— Не падыходзіць пад CIR, патрэбен пачатковы ўзровень → асацыяцыі (Croix-Rouge, Secours Catholique) або CMA.

— Працую, хачу давесці FR да B2/C1 для кар'еры → GRETA праз CPF, або прыватны цэнтр QUALIOPI праз CPF.

— Demandeur d'emploi, хачу вучыцца поўны час → France Travail + AIF + GRETA або асацыяцыі.

— Réfugié без статусу працы → асацыяцыі + CIR (калі яшчэ не рабіў).

CPF (Compte personnel de formation) — асабісты рахунак кожнага працуючага ў Францыі, на якім назапашваецца 500 € у год (да 5 000 €), 800 € (да 8 000 €) — для рабочых з нізкай кваліфікацыяй і людзей з інваліднасцю. Выкарыстоўваецца на сертыфікаваныя фарміраванні праз moncompteformation.gouv.fr.

AIF (Aide individuelle à la formation) ад France Travail — дадатковае фінансаванне, калі CPF недастаткова. Умова — статус demandeur d'emploi і праект фарміравання, узгоднены з conseiller France Travail.

Крыніцы: France Travail · CPF, service-public · CPF salarié.

— БДУ, БНТУ, БДТУ, МДІМА, МДУ, МФТІ і большасць вядомых універсітэтаў BY/RU вядомыя ENIC-NARIC і звычайна супастаўляюцца адэкватна. Дакументы з ВНУ патрэбныя ў арыгінале + traducteur assermenté.

— Медыцынскія дыпломы — для практыкі ў Францыі патрабуецца камісія EVC (épreuves de vérification des connaissances). Гэта шматгадовая працэдура; падрабязней на сайце Conseil de l'Ordre des médecins.

— Дзеці з BY/UA — UPE2A працуе на любым узроўні; праз CASNAV акадэміі хутка арганізуюць тэст і ўладкаванне ў клас. Не чакаць першага верасня — UPE2A прымае на працягу ўсяго года.

— Студэнты з BY — паколькі Беларусь не ўваходзіць у Études en France, прамая падача ва ўніверсітэты праз сайты ўстаноў; у выпадку статусу réfugié або protection subsidiaire — праз Parcoursup са спрошчанымі ўмовамі.

Godze не дае адукацыйных кансультацый. Раздзел — карта парталаў; для канкрэтных пытанняў — у CASNAV (дзеці), ENIC-NARIC (дыплом), Campus France або university (вышэйшая), CROUS (стыпендыі і інтэрнат).