Слоўнік.

Permesso di soggiorno (PdS) — дазвол на знаходжанне. Мноства тыпаў: per lavoro subordinato, lavoro autonomo, studio, famiglia, asilo, protezione sussidiaria, protezione speciale, motivi religiosi, cure mediche і інш. (гл. Карты ВНЖ).

Permesso UE per soggiornanti di lungo periodo — пастаянны ВНЖ ЕС, аналаг «carte de résident». Бестэрміновы, патрабуе 5 гадоў рэгулярнага знаходжання і моўны тэст A2.

Visto — уязная віза. Visto C — Schengen кароткатэрміновы, Visto D / VN (nazionale) — доўгатэрміновы, пад яго потым выдаецца PdS.

Carta blu UE — сіняя карта для высокакваліфікаваных работнікаў (дырэктыва 2009/50/CE).

Ricevuta postale — паштовая квітанцыя ад падачы kit di rinnovo. Юрыдычна роўная PdS да атрымання новага на рукі.

Kit (kit giallo) — камплект бланкаў для падачы або падаўжэння PdS праз Poste Italiane (Sportello Amico).

Status di rifugiato — статус бежанца (Канвенцыя Жэневы 1951). PdS на 5 гадоў, канвертуецца.

Protezione sussidiaria — субсідыярная абарона (рэальная рызыка сур'ёзнай шкоды). PdS на 5 гадоў.

Protezione speciale — італьянская нацыянальная абарона (ст. 19 TUI), звужана пасля DL 20/2023.

Apolide — асоба без грамадзянства, прызнаная па рашэнні MinInterno або Tribunale.

Titolo di viaggio — праязны дакумент для бежанцаў / sussidiaria / apolidi (замяняе пашпарт краіны паходжання).

Codice fiscale (CF) — падатковы ідэнтыфікатар, 16 знакаў, патрэбен для ўсяго (кантракт, банк, урач, арэнда).

Tessera sanitaria (TS) — картка SSN, выдаецца пры рэгістрацыі ў ASL, працуе і як codice fiscale.

STP / ENI — Stranieri Temporaneamente Presenti / Europei Non Iscritti — коды для доступу да тэрміновай меддапамогі для асоб без рэгулярнага статусу.

Carta d'identità / CIE — пасведчанне асобы; CIE — электронная версія з чыпам (з 2017). Выдаецца рэзідэнтам праз Comune.

SPID — Sistema Pubblico di Identità Digitale — лічбавая ідэнтычнасць для анлайн-сэрвісаў (Agenzia, INPS, ASL, ANPR). Узроўні L1/L2/L3.

CNS — Carta Nazionale dei Servizi — састарэлы аналаг SPID на аснове чыпа, яшчэ працуе.

ANPR — Anagrafe Nazionale della Popolazione Residente — адзіная нацыянальная база жыхароў. Сертыфікаты рэзідэнтам — анлайн без наведвання Comune.

Certificato di residenza / stato di famiglia / nascita / matrimonio — даведкі ад anagrafe (Comune) аб прапісцы, складзе сям'і, нараджэнні, шлюбе.

Casellario giudiziale — даведка аб адсутнасці судзімасці (Ministero della Giustizia / Procura).

Marca da bollo — гербавая марка (звычайна €16), патрабуецца на многіх заявах і сертыфікатах.

Patente di guida — вадзіцельскія правы. Прызнанне BY-правоў на працягу года; затым патрэбен італьянскі экзамен.

Questura — абласное ўпраўленне дзяржаўнай паліцыі. Галоўны ігрок па permesso di soggiorno: падача, падаўжэнне, выдача, diniego.

Ufficio Immigrazione — аддзел Questura, які займаецца замежнікамі і прытулкам.

Prefettura — UTG (Ufficio Territoriale del Governo) — прадстаўніцтва цэнтральнай улады ў правінцыі. Espulsioni, грамадзянства, naturalizzazione, дазволы і інспекцыі SAI/CAS.

Sportello Unico per l'Immigrazione (SUI) — акно пры Prefettura, якое займаецца ricongiungimento familiare, nulla osta al lavoro, decreto flussi.

Commissione Territoriale per il diritto di asilo — камісія, якая разглядае запыты прытулку.

Commissione Nazionale per il diritto di asilo — нацыянальны каардынатар пры MinInterno, вырашае revoche абароны.

Comune — муніцыпалітэт. Anagrafe (рэестр жыхароў), Stato civile (акты грамадзянскага стану), residenza, social services.

Anagrafe — рэестр жыхароў муніцыпалітэта. Iscrizione anagrafica = рэгістрацыя residenza.

Agenzia delle Entrate — падатковая служба. Выдае codice fiscale, вядзе дэкларацыі, рэгіструе кантракты арэнды.

INPS — Istituto Nazionale Previdenza Sociale. Сацыяльнае страхаванне: пенсіі, NASpI, мацярынства, хвароба, Assegno Unico.

INAIL — страхаванне ад няшчасных выпадкаў на вытворчасці.

ASL / ATS / USL — Azienda Sanitaria Locale, лакальнае ахова здароўя (тэрытарыяльна-рэгіянальныя назвы адрозніваюцца).

SSN — Servizio Sanitario Nazionale — нацыянальная медыцынская сістэма (L. 833/1978), аналаг французскага assurance maladie.

Centro per l'Impiego (CpI) — цэнтр занятасці. Запіс для NASpI, праграмы актыўнага пошуку працы.

Ispettorato Nazionale del Lavoro (INL) — інспекцыя працы. Скаргі на працадаўцу, незаяўленая праца, бяспека на працы.

Tribunale — суд агульнай юрысдыкцыі. Sezione specializzata immigrazione — па прытулку і protezione internazionale.

Tribunale per i Minorenni — суд па справах непаўналетніх. Апека, бацькоўскія правы, абарона ад гвалту ў сям'і.

Giudice di Pace — міравы суддзя. Espulsioni, trattenimento CPR.

TAR — Tribunale Amministrativo Regionale — адміністратыўны суд. Ricorsi на decreti Questura/Prefettura, акрамя сямейных і asilo.

Consiglio di Stato (CdS) — апеляцыя і касацыя па рашэннях TAR.

Cassazione — вышэйшая інстанцыя па грамадзянскіх і крымінальных справах, для адміністратыўных — Consiglio di Stato.

Corte Costituzionale — канстытуцыйны суд. Вырашае пытанні legittimità costituzionale.

Avvocatura dello Stato — дзяржаўная адвакатура. Прадстаўляе адміністрацыю ў судовых працэсах супраць грамадзян.

Garante per la protezione dei dati personali (Garante Privacy) — нагляд за персанальнымі данымі і GDPR. Аналаг французскай CNIL.

UNAR — Ufficio Nazionale Antidiscriminazioni Razziali — антыдыскрымінацыйны орган пры Presidenza del Consiglio. Бясплатны нумар 800 90 10 10.

Banca d'Italia (BdI) — цэнтральны банк і нагляд за банкаўскім сектарам. Прымае esposti на банкі.

ABF — Arbitro Bancario Finanziario — орган пазасудовага вырашэння банкаўскіх спрэчак да €200 000. Пошліна €20. Рашэнне 3–6 месяцаў.

AGCM — Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato («Antitrust») — антыманаполія і абарона спажыўцоў (Codice del Consumo).

AGCOM — Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni — сувязь, СМІ, інтэрнэт. Платформа ConciliaWeb для спрэчак з тэлекам-аператарамі.

IVASS — Istituto per la Vigilanza sulle Assicurazioni — нагляд за страхоўшчыкамі.

ARERA — Autorità di Regolazione per Energia Reti e Ambiente — электрычнасць, газ, вада, адходы. Servizio Conciliazione ARERA.

Garante Nazionale dei diritti delle persone private della libertà personale — нацыянальны механізм па прадухіленні катаванняў. Маніторыць CPR і hotspot.

Difensore civico regionale — рэгіянальны амбудсмен. Скаргі на адміністрацыю рэгіёна/Comune. Нацыянальнага difensore civico з 2010 няма.

ANAC — Autorità Nazionale Anticorruzione — празрыстасць, антыкарупцыя ў публічных закупках, accesso civico.

Diniego / rigetto — адмова. Diniego — звычайна поўная формула, rigetto — сінонім.

Revoca — адкліканне ўжо выдадзенага рашэння / permesso.

Preavviso di rigetto — папярэдняе паведамленне аб намеры адмовіць, па ст. 10-bis L. 241/1990. Тэрмін адказу 10 дзён.

Inammissibilità — непрымальнасць (напрыклад, паўторная заява без новых элементаў).

Manifestamente infondata — «яўна неабгрунтаваная» — катэгорыя, якая ўзмацняе рэжым абскарджання.

Decreto di espulsione — пастанова аб высылцы, падпісвае Prefetto.

Ordine di lasciare il territorio — загад Questore пакінуць Італію за 7 дзён (ст. 14 TUI).

Trattenimento — адміністратыўнае затрыманне замежніка, звычайна ў CPR.

CPR — Centro di Permanenza per il Rimpatrio — цэнтр адміністратыўнага ўтрымання.

Convalida — судовая валідацыя затрымання. Giudice di pace на працягу 48г + 48г.

Proroga — падаўжэнне (trattenimento або permesso). Кожная proroga trattenimento патрабуе матываванага рашэння.

Reclamo — фармальны пісьмовы зварот да аператара (банк, тэлекам, страхавая, адміністрацыя) з патрабаваннем выправіць сітуацыю. Абавязковы дасудовы этап.

Esposto — заява-скарга ў публічны орган (Banca d'Italia, AGCM і інш.).

Ricorso — апеляцыя / скарга. Бывае amministrativo (унутры галіны ўлады), giurisdizionale (у судзе), straordinario al Capo dello Stato (пазачарговая да прэзідэнта).

Ricorso gerarchico — зварот да вышэйстаячага органа той жа галіны. D.P.R. 1199/1971, тэрмін 30 дзён.

Ricorso straordinario al Presidente della Repubblica — альтэрнатыва TAR. Тэрмін 120 дзён. Выбар узаемавыключальны з TAR.

Sospensiva / Istanza cautelare — запыт аб прыпыненні дзеяння акта адначасова з ricorso. Крытэрыі: fumus boni iuris + periculum in mora.

Decreto monocratico — экстранае аднаасобнае рашэнне суддзі (гадзіны–дні).

Termine di grazia — тэрмін да 90 дзён, які арандатар можа папрасіць у суда для пагашэння запазычанасці па арэндзе (ст. 55 L. 392/1978).

Conciliazione — медыяцыя без суда. Можа быць obbligatoria (banche, energia, telecom).

Mediazione obbligatoria — абавязковая дасудовая медыяцыя для пэўных тыпаў спрэчак.

Istanza — запыт/зварот у орган улады.

Sollecito — паўторны напамін у выпадку маўчання.

Diffida ad adempiere — фармальнае патрабаванне выканаць абавязак.

Silenzio-rifiuto / silenzio-rigetto — маўчанне адміністрацыі, якое прыраўноўваецца да адмовы.

Acquiescenza — згода з актам / праверкай. Пры acquiescenza на падатковую праверку — зніжка на штрафы.

Accertamento con adesione — працэдура медыяцыі з падатковай. Можа знізіць прэтэнзіі.

Litispendenza — паралельны разгляд адной справы — недапушчальна.

PEC — Posta Elettronica Certificata — сертыфікаваная электронная пошта. Юрыдычна роўная заказному лісту. Бясплатныя правайдары: Aruba, LegalMail, PosteCert.

Raccomandata A/R (raccomandata con avviso di ricevimento) — заказны ліст з паведамленнем.

PCT — Processo Civile Telematico — электронныя дэпазіты ў грамадзянскіх і працоўных судах.

PST — Portale dei Servizi Telematici — партал Ministero della Giustizia для маніторынгу спраў.

SIGA — Sistema Informativo Giustizia Amministrativa — электронны партал TAR / Consiglio di Stato.

Patrocinio a spese dello Stato / gratuito patrocinio — бясплатная юрыдычная дапамога. Даходны ліміт на 2026: €13 659,64 на хатнюю гаспадарку.

Cassazionista — адвакат, які мае права выступаць у Cassazione (толькі пасля спецыяльнай рэгістрацыі ў Albo speciale).

CTU — Consulente Tecnico d'Ufficio — судовы эксперт, у т.л. перакладчык, які прайшоў asseverazione пры Tribunale.

Asseverazione / traduzione giurata — прысяжны пераклад дакумента, завелены канцылярыяй Tribunale.

Apostille — апастыль па Гаагскай канвенцыі 1961, спрошчаная легалізацыя дакументаў.

Trascrizione — унясенне замежнага дакумента (пасведчанне аб шлюбе, нараджэнні) у італьянскія рэестры anagrafe.

Autocertificazione / Dichiarazione sostitutiva — самасертыфікацыя (D.P.R. 445/2000), якая замяняе афіцыйныя даведкі ў большасці працэдур.

Contributo unificato — судовая пошліна для адміністратыўных і падатковых ricorsi. Памер залежыць ад тыпу спрэчкі (€325–€650 тыпова).

Ravvedimento operoso — добраахвотная рэгулярызацыя падатковых парушэнняў з паніжанымі штрафамі.

Reclamo-mediazione tributaria — абавязковы дасудовы этап для падатковых спрэчак да €50 000.

Contratto di lavoro subordinato — працоўны дагавор. Tempo determinato (CTD, тэрміновы) / indeterminato (CTI, бестэрміновы).

Apprendistato — вучнёўскі кантракт для моладзі (15–29 гадоў), паніжаны падатковы рэжым працадаўцы.

Lavoro somministrato (interinale) — праца праз агенцтва (Agenzia per il Lavoro).

Lavoro a chiamata — job on call, для нерэгулярнай працы.

Periodo di prova — выпрабавальны тэрмін. Максімум 6 месяцаў для quadri/dirigenti, астатнія — па CCNL.

CCNL — Contratto Collettivo Nazionale di Lavoro — калектыўны дагавор галіны. Устанаўлівае мінімальныя стаўкі, гадзіны, водпускі, бонусы. Падпісваюць прафсаюзы і асацыяцыі працадаўцаў.

CNEL — Consiglio Nazionale dell'Economia e del Lavoro — падтрымлівае архіў усіх CCNL.

SMIC-эквіваленту ў Італіі няма. Мінімальная зарплата вызначаецца CCNL па катэгорыях.

Tredicesima — 13-я зарплата, выдаецца ў снежні.

Quattordicesima — 14-я зарплата (ёсць у некаторых CCNL, звычайна ў ліпені).

TFR — Trattamento di Fine Rapporto — выхадная дапамога, назапашваецца працадаўцам за ўвесь час працы (~7,4% gross у год).

Busta paga — разліковы лісток, выдаецца штомесяц. Паказвае gross/net, утрыманні, TFR.

Contributi — сацыяльныя ўзносы ў INPS. Работнік ~9–10%, працадаўца ~30% ад gross.

Estratto contributivo — гісторыя ўзносаў INPS, даступная ў асабістым кабінеце.

Partita IVA (P.IVA) — ПДВ-нумар для самазанятых і кампаній. Адкрывае права працаваць як libero professionista.

Regime forfettario — спрошчаны падатковы рэжым для самазанятых з даходам да €85 000. Адзіная стаўка 15% (5% першыя 5 гадоў для новых дзейнасцяў).

Regime ordinario — звычайны падатковы рэжым з IRPEF + IVA.

Gestione Separata INPS — сацыяльны фонд для самазанятых (~26% ад падаткаабкладаемага даходу).

Cassa Forense / ENPAM / etc. — асобныя пенсійныя касы для рэгуляваных прафесій.

Nulla osta al lavoro — дазвол на працу, патрэбен для тых, хто ўпершыню прыязджае па decreto flussi.

Decreto flussi — гадавая (з 2023 трохгадовая) квота на работнікаў з трэціх краін.

CU — Certificazione Unica (былы CUD) — даведка аб даходах ад працадаўцы.

NASpI — Nuova Assicurazione Sociale per l'Impiego — дапамога па беспрацоўі. 75% сярэдняй зарплаты, максімум 24 месяцы.

DID — Dichiarazione di Immediata Disponibilità — дэкларацыя гатоўнасці працаваць, падаецца ў CpI для актывацыі NASpI.

Dimissioni — звальненне па ўласным жаданні. Абавязкова праз portale Cliclavoro з 2016.

Licenziamento — звальненне з боку працадаўцы. Віды: per giusta causa / per giustificato motivo soggettivo / per giustificato motivo oggettivo / collettivo.

Preavviso — тэрмін папярэджання пры звальненні. Залежыць ад CCNL і катэгорыі.

Statuto dei Lavoratori — L. 300/1970, фундаментальны закон аб правах работнікаў.

CGIL / CISL / UIL — тры галоўныя прафсаюзныя канфедэрацыі Італіі.

Patronato — сэрвіс падтрымкі пры прафсаюзе. INCA (CGIL), INAS (CISL), ITAL (UIL). Разлік зарплаты, NASpI, пенсіі.

CAF — Centro di Assistenza Fiscale — дапамога з дэкларацыяй 730, ISEE, F24.

Cliclavoro — нацыянальны партал працоўных вакансій і dimissioni.

IRPEF — Imposta sul Reddito delle Persone Fisiche — падаходны падатак. Прагрэсіўная шкала: 23% / 25% / 35% / 43% (на 2026).

IRES — падатак на прыбытак кампаній.

IRAP — рэгіянальны падатак на вытворчую дзейнасць.

IVA — ПДВ. Стандарт 22%, зніжаныя 10% / 5% / 4%.

Addizionali regionali / comunali — рэгіянальная (~1,23–3,33%) і муніцыпальная (~0–0,9%) надбаўкі да IRPEF.

TUIR — Testo Unico delle Imposte sui Redditi — D.P.R. 917/1986, базавы падатковы кодэкс.

Residenza fiscale — падатковае рэзідэнцтва (>183 дні + крытэрыі domicilio/residenza). Рэзідэнт плаціць на worldwide income.

AIRE — Anagrafe degli Italiani Residenti all'Estero — рэестр італьянцаў за мяжой (для de jure нерэзідэнцтва).

Modello 730 — дэкларацыя для залежных работнікаў і пенсіянераў. Тэрмін да 30 верасня.

Modello Redditi PF — дэкларацыя для самазанятых і рэзідэнтаў складанымі даходамі. Тэрмін да 31 кастрычніка.

Dichiarazione precompilata — перадзапоўненая Agenzia delle Entrate дэкларацыя, даступная анлайн праз SPID/CIE.

F24 — стандартная форма плацежнага даручэння для падаткаў і ўзносаў.

Quadro RW — раздзел Redditi для дэкларацыі замежных фінансавых і нерухомых актываў. Абавязковы для рэзідэнтаў.

IVAFE — Imposta sul Valore delle Attività Finanziarie Estere — €34,20/год за замежны рахунак; 0,2% для іншых фінансавых актываў.

IVIE — Imposta sul Valore degli Immobili all'Estero — 0,76% ад кошту замежнай нерухомасці.

IMU — Imposta Municipale Propria — падатак на ўласнасць нерухомасці. Вызваленне для асноўнага жылля.

TARI — Tassa sui Rifiuti — падатак на адходы. Плаціць occupante (часта арандатар).

Cedolare secca — альтэрнатыва стандартнаму падатку на арэнду. 21% (canone libero) або 10% (canone concordato).

Detrazioni / Deduzioni — падатковыя вычеты (за здароўе, адукацыю, рамонты, працэнты па іпатэцы).

Accertamento — падатковая праверка з магчымай карэкціроўкай дэкларацыі.

Corte di Giustizia Tributaria — судовая інстанцыя для падатковых спрэчак. Grado 1 (рэгіянальны), grado 2, Cassazione tributaria.

Conto corrente di base — базавы рахунак, права якога гарантавана дырэктывай 2014/92/UE і D.Lgs. 37/2017. Бясплатна пры ISEE <€11 600.

AML — antiriciclaggio (D.Lgs. 231/2007) — антыадмывачнае заканадаўства. Абавязвае банкі рабіць customer due diligence.

Enhanced due diligence — паглыбленая праверка для кліентаў з краін павышанай рызыкі.

Bonifico — банкаўскі перавод. Bonifico SEPA — у зоне ЕС/ЕЭЗ.

IBAN — International Bank Account Number — 27 знакаў для італьянскіх рахункаў.

FITD — Fondo Interbancario di Tutela dei Depositi — абарона ўкладаў да €100 000 на ўкладчыка на банк.

SSN — Servizio Sanitario Nazionale — нацыянальная медыцынская сістэма.

Iscrizione obbligatoria / volontaria al SSN — абавязковая (па працы, статусе) або добраахвотная (з гадавым узносам ~€387,34) рэгістрацыя.

MMG — Medico di Medicina Generale (ён жа medico di base / di famiglia) — участковы ўрач. Праз яго ідзе большая частка ўзаемадзеяння са SSN.

Pediatra di libera scelta — педыятр для дзяцей да 14 гадоў.

Specialista — урач-спецыяліст. Visite — з impegnativa (накіраваннем) ад MMG.

Impegnativa / Ricetta rossa — рэцэпт / накіраванне ад MMG для спецыяліста або аналізаў у SSN.

Ricetta bianca — рэцэпт на лекі, якія не пакрываюцца SSN (Fascia C).

Ricetta dematerializzata / NRE — электронны рэцэпт з numero ricetta elettronica.

CUP — Centro Unico di Prenotazione — адзіны цэнтр запісу на specialistiche візіты і абследаванні.

Ticket — даплата за ўдзел у кошце медпаслугі/лекі.

Esenzione — вызваленне ад ticket па падставе (даход, паталогія, узрост, цяжарнасць).

Visita urgente / breve — прыярытэтны запіс (U — 24г, B — 10 дзён).

Intramoenia (libera professione) — урач SSN вядзе прыватны прыём у той жа бальніцы за плату.

Pronto soccorso (PS) — прыёмнае аддзяленне неадкладнай дапамогі. Сартаванне па triage (rosso/arancione/azzurro/verde/bianco).

Triage — ацэнка тэрміновасці пры PS.

112 — адзіны еўрапейскі нумар тэрміновай дапамогі.

118 / 113 / 115 — адпаведна хуткая / паліцыя / пажарныя (старая асобная нумарацыя, паступова аб'ядноўваецца ў 112).

Fascia A / C — катэгорыі лекаў: A пакрываецца SSN, C — пацыент плаціць сам.

AIFA — Agenzia Italiana del Farmaco — рэгулятар лекаў.

CSM — Centro di Salute Mentale — служба псіхічнага здароўя для дарослых.

NPI — Neuropsichiatria Infantile — псіхіятрычная служба для дзяцей.

SerD — служба залежнасцяў.

Consultorio familiare — служба па сексуальным здароўі, кантрацэпцыі, цяжарнасці.

Bonus psicologo — дзяржаўны бонус да €1500 на псіхатэрапію для асоб з ISEE ≤€50 000.

Divieto di segnalazione — забарона перадачы ASL даных аб STP/ENI ў Questura (ст. 35 c. 5 D.Lgs. 286/1998).

Locazione / Affitto — арэнда. Стандартнае рэгуляванне — L. 431/1998.

Canone libero (4+4) — асноўны тып кантракту: 4 гады + аўтаматычнае падаўжэнне на 4. Цана свабодная.

Canone concordato (3+2) — 3 + 2 гады, цана па accordi territoriali. Падатковая ільгота cedolare secca 10%.

Contratto transitorio — 1–18 месяцаў, патрабуе абгрунтавання.

Contratto per studenti — 6–36 месяцаў.

Locazioni brevi — да 30 дзён (Airbnb-type).

RLI — Registrazione Locazione Immobili — электронная рэгістрацыя кантракту ў Agenzia delle Entrate (абавязковая для арэнды >30 дзён).

Cauzione / Deposito cauzionale — дэпазіт, максімум 3 месячныя плацяжы (ст. 11 L. 392/1978).

Spese condominiali — выдаткі кандамініума. Ordinarie плаціць арандатар, straordinarie — уласнік.

Verbale di consegna / Stato dei luoghi — акт стану кватэры пры заездзе.

Idoneità abitativa — даведка аб прыдатнасці жылля (выдае Comune / ASL). Патрэбна для ricongiungimento familiare.

Dichiarazione di ospitalità — заява гаспадара аб прыёме госця. Падаецца ў Questura ў 48 гадзін пасля заезду (ст. 7 D.Lgs. 286/1998).

Sfratto — высяленне праз суд. Per morosità (за нявыплату) / per finita locazione (за заканчэнне кантракту).

Fondo morosità incolpevole — фонд для сем'яў з пратэрміноўкай па аб'ектыўных прычынах. Праз Comune.

ERP — Edilizia Residenziale Pubblica («case popolari») — сацыяльнае жыллё па зніжанай плаце. Чарга ад 2 да 10+ гадоў.

Contributo affitto — рэгіянальная субсідыя на арэнду (для ISEE ніжэй за парог).

SICET / SUNIA / UNIAT — прафсаюзы арандатараў (пры CISL, CGIL, UIL).

Confedilizia / Confabitare — асацыяцыі ўласнікаў.

Matrimonio civile / concordatario / religioso — грамадзянскі / канкардатны / рэлігійны шлюб.

Pubblicazioni di matrimonio — афіцыйныя аб'явы аб намеры ўступіць у шлюб (за 11+8 дзён да).

Nulla osta al matrimonio — даведка консульства краіны грамадзянства аб адсутнасці перашкод для шлюбу.

Unione civile — грамадзянскі саюз для аднаполых пар (L. 76/2016, Cirinnà).

Convivenza di fatto — сужыццё дэ-факта (рэгіструецца ў anagrafe).

Ricongiungimento familiare — уз'яднанне сям'і (ст. 28–30 TUI). Праз Sportello Unico Immigrazione.

Coesione familiare — аблегчаная працэдура для членаў сям'і, якія ўжо знаходзяцца ў Італіі.

Reddito minimo ricongiungimento — мінімальны гадавы даход для ўз'яднання (€6947,33 на 2026 + 50% на кожнага наступнага члена).

Separazione — юрыдычнае падзел мужа і жонкі. Consensuale / giudiziale.

Divorzio — канчатковае скасаванне шлюбу (пасля separazione).

Negoziazione assistita — пазасудовая працэдура разводу праз адвакатаў.

Affidamento condiviso — сумесная апека над дзецьмі (стандартная практыка).

Responsabilità genitoriale — бацькоўская адказнасць (былая «patria potestà»).

Mantenimento — аліменты на дзіця/мужа/жонку.

Riconoscimento del figlio — прызнанне дзіцяці бацькам (для бацькоў, якія не знаходзяцца ў шлюбе).

Stato di famiglia — даведка аб складзе сям'і, выдаецца anagrafe.

ISEE — Indicatore della Situazione Economica Equivalente — мера даходу для доступу да сацыяльных ільгот.

DSU — Dichiarazione Sostitutiva Unica — форма для разліку ISEE.

Assegno Unico Universale (AUU) — адзіная дзіцячая дапамога (з 2022). На 2026: €58,30–€203,80 у залежнасці ад ISEE.

Centri antiviolenza — цэнтры дапамогі ахвярам гвалту. Нумар нацыянальнай гарачай лініі — 1522 (шматмоўны).

Vaccinazioni obbligatorie — 10 абавязковых прышчэпак для дзяцей (L. 119/2017).

Asilo nido — яслі (0–3 гады), не абавязковыя.

Scuola dell'infanzia — дзіцячы сад (3–6 гадоў).

Scuola primaria — пачатковая школа (6–11), 5 гадоў.

Scuola secondaria di primo grado — сярэдняя школа (11–14), 3 гады.

Scuola secondaria di secondo grado — старшая школа (14–19), 5 гадоў. Liceo / Istituto tecnico / Istituto professionale.

Liceo — акадэмічна арыентаваная школа (classico, scientifico, linguistico, artistico).

Istituto tecnico — тэхніка-эканамічная школа.

Istituto professionale — прафесійная школа.

Esame di Stato (былы maturità) — выпускны экзамен secondaria, права на ўніверсітэт.

Università — універсітэт. Структура: triennale (~бакалаўр, 3 гады) / magistrale (~магістр, 2 гады) / magistrale a ciclo unico (5–6 гадоў: медыцына, права, фармацэўтыка) / dottorato di ricerca (~PhD).

ITS Academy — двухгадовыя вышэйшыя прафесійныя курсы (альтэрнатыва ўніверсітэту для тэхнічных спецыяльнасцей).

Numero chiuso — праграмы з абмежаванай колькасцю месцаў (медыцына, ветэрынарыя, архітэктура).

TOLC — Test OnLine CISIA — агульнанацыянальны ўступны тэст для ўніверсітэта (TOLC-MED для медыцыны).

Universitaly — цэнтралізаваны партал паступлення замежнікаў у італьянскія ўніверсітэты.

Parcoursup-эквіваленту ў Італіі няма: для італьянскіх рэзідэнтаў паступленне па ўніверсітэтах напрамую.

CPIA — Centro Provinciale per l'Istruzione degli Adulti — дзяржаўная сетка школ для дарослых. Бясплатныя курсы італьянскай і terza media.

Laboratorio L2 — школьны курс італьянскай як другой мовы для замежных вучняў.

Mediatore culturale — культурны пасрэднік паміж школай і сям'ёй (для буйных дыяспар).

Tutor / Facilitatore — індывідуальная падтрымка для вучняў, якія адстаюць.

Iscrizioni Online — партал MIM для запісу ў школу (студзень папярэдняга года).

Scuola in Chiaro — афіцыйная база MIM з інфармацыяй аб кожнай школе.

CILS / CELI / IT / PLIDA — чатыры афіцыйныя сертыфікацыі італьянскай як L2.

Borsa di studio — стыпендыя (праз DSU рэгіянальны).

Tassa universitaria — плата за навучанне ва ўніверсітэце. Разлічваецца па ISEE.

CROUS-эквівалент = студэнцкае жыллё і харчаванне (varia па рэгіёнах).

Erasmus+ — праграмы абмену ў ЕС.

CIMEA — Centro Informazioni Mobilità Equivalenze Accademiche — італьянскі ENIC-NARIC. Прызнанне замежных дыпломаў.

Attestato di comparabilità — заключэнне CIMEA аб супастаўнасці дыплома з італьянскім узроўнем.

Attestato di verifica — заключэнне CIMEA аб сапраўднасці дыплома.

DiploMe — платформа CIMEA для падачы запыту.

CIMEA for Refugees — бясплатная працэдура CIMEA для асоб са status rifugiato і protezione sussidiaria.

Dichiarazione di Valore in Loco (DVL) — заява аб каштоўнасці замежнага дыплома праз консульства (больш старая працэдура, альтэрнатыва CIMEA).

Ordine professionale — палата рэгуляванай прафесіі (Ordine dei Medici, Ordine degli Avvocati і г.д.).

Misure compensative — кампенсуючыя меры пры прызнанні замежнай прафесіі (prova attitudinale / tirocinio di adattamento).

Prova attitudinale — прафесійны экзамен для прызнання замежнай прафесіі.

Tirocinio di adattamento — стажыроўка з supervisor (6–36 месяцаў) для прызнання прафесіі.

Costituzione — Канстытуцыя Італіі (1948). Артыкулы 10, 117, 24 — асабліва рэлевантныя для іміграцыі.

Codice civile / Codice penale / Codice di procedura — грамадзянскі / крымінальны / працэсуальныя кодэксы.

Legge (L.) — закон, прымаецца Парламентам. Прыклад: L. 91/1992 аб грамадзянстве.

Decreto legislativo (D.Lgs.) — заканадаўчы дэкрэт, прымаецца ўрадам па дэлегаванні Парламента. Прыклад: D.Lgs. 286/1998 (TUI).

Decreto legge (DL) — дэкрэт урада, дзейнічае неадкладна, павінен быць канвертаваны ў legge ў 60 дзён. Прыклад: DL 20/2023 (Cutro).

DPR — Decreto del Presidente della Repubblica — часта рэгламенты па ўжыванні законаў.

DPCM — Decreto del Presidente del Consiglio dei Ministri — указ прэм'ера.

Circolare — цыркуляр міністэрства, які растлумачвае прымяненне нормы (не крыніца права, але de facto мае вагу).

Gazzetta Ufficiale (GU) — афіцыйны публікатар італьянскіх актаў.

Normattiva — афіцыйная база кансалідаваных тэкстаў з рэжымам multivigenza.

ItalgiureWeb — база рашэнняў Cassazione.

Articolo, comma, lettera — артыкул, абзац, пункт. Цытата: «art. 19, comma 1.1, lett. b) D.Lgs. 286/1998».

EUR-Lex — афіцыйны партал права ЕС.

CJEU — Corte di Giustizia dell'Unione Europea — Суд ЕС у Люксембургу.

HUDOC — база рашэнняў Еўрапейскага суда па правах чалавека (Страсбург).

ASGI — Associazione per gli Studi Giuridici sull'Immigrazione. Профільны аналітычны цэнтр са schede pratiche і banca dati.

Diritto, Immigrazione e Cittadinanza — акадэмічны часопіс ASGI з 1999, адкрыты доступ.

Падрабязней пра працу з прававымі крыніцамі — у раздзеле Прававыя крыніцы.

← Усе тэмы па Італіі