Прававыя крыніцы.

Légifrance — афіцыйная база ўсіх французскіх кодэксаў, законаў, дэкрэтаў і часопіса JORF.

Ключавыя кодэксы для droit des étrangers:

— CESEDA (Code de l'entrée et du séjour des étrangers et du droit d'asile) — асноўны кодэкс па тытрах, прытулку, выдаленні.

— CRPA (Code des relations entre le public et l'administration) — правілы recours gracieux, hiérarchique, абавязкі адміністрацыі.

— CJA (Code de justice administrative) — працэдуры ў Tribunal administratif, référé.

— Code du travail, Code civil, Code pénal, CGI (падаткі) — усё там жа.

У Légifrance ёсць пошук па артыкулах, па ключавых словах, гісторыя рэдакцый (можна паглядзець які тэкст дзейнічаў у канкрэтную дату).

Journal Officiel de la République Française (JORF) — афіцыйны бюлетэнь, у якім публікуюцца законы, ordonnances, дэкрэты, arrêtés ministériels, пастановы аб натуралізацыі. Толькі пасля публікацыі ў JORF большасць актаў уступае ў сілу.

Доступ — праз Légifrance: legifrance.gouv.fr · JORF. Кожны штодзённы выпуск мае нумар (напрыклад, JORF n° 0118 du 21 mai 2026), PDF з аўтэнтыфікаваным подпісам і паартыкульным разборам.

Калі карысны сам JORF, а не кансалідаваная версія кодэкса ў Légifrance: для свежага акта (дэкрэт, пастанова, цыркуляр), які яшчэ не інтэграваны ў кодэкс; для праверкі даты ўступлення ў сілу; для пошуку дэкрэта аб натуралізацыі (публікуюцца менавіта ў JORF).

Пошук па натуралізацыі: на старонцы JORF поле «rechercher dans le JORF» + ваша імя або нумар справы. Дэкрэт аб натуралізацыі звычайна выходзіць праз 1–6 месяцаў пасля станоўчага рашэння МУС.

ArianeWeb — бясплатная база Conseil d'État: ~300 000 рашэнняў (CE, cours administratives d'appel), conclusions rapporteur public, аналітыкі.

~3 500 рашэнняў CE дадаюцца штогод. Даступныя праз 24 гадзіны пасля публікацыі.

Пошук: просты (па ключавых словах) або пашыраны (па даце, юрысдыкцыі, тэмах). Знойдзеную спасылку звычайна можна спампаваць як PDF.

Структура рашэння: visa (што суд улічыў) → considérants (матывы) → dispositif (рэзалютыўная частка з «décide»). Рашэнні па droit des étrangers — звычайна ў 2-й, 5-й, 6-й, 7-й і 10-й палатах.

CNDA · jurisprudence — Cour nationale du droit d'asile публікуе значныя рашэнні, штогадовыя «recueils» з аглядамі па тэмах (краіны, пол, канкрэтныя групы пераследаваных, ваенныя канфлікты).

Dernières décisions — свежыя рашэнні, абнаўляюцца. Пошук па ключавых словах.

Для падрыхтоўкі recours CNDA або réexamen карысна шукаць прэцэдэнты па краіне паходжання і па канкрэтным тыпе пераследу.

Judilibre — адкрытая база Cour de cassation з ~480 000 рашэнняў з 1947 года, бясплатна. Тычыцца грамадзянскага, крымінальнага, працоўнага, камерцыйнага права (не адміністрацыйнага — там Conseil d'État).

Для droit des étrangers Judilibre рэлевантны ў частцы шлюбаў, грамадзянства, сямейных пытанняў, часткова — крымінальных (OQTF і retention абскарджваюцца праз CA judiciaire па справах аб утрыманні).

Пошук — па даце, тыпе рашэння, па chambre, па ключавых словах. API даступна бясплатна пасля рэгістрацыі на партале Piste.

Conseil constitutionnel — вышэйшы канстытуцыйны суд. Кантралюе адпаведнасць законаў Канстытуцыі. Сайт: conseil-constitutionnel.fr.

Два механізмы кантролю:

— Кантроль a priori — закон разглядаецца да яго апублікавання, па запыце Прэзідэнта, Прэм'ера, 60 дэпутатаў/сенатараў або старшыняў палат. Рашэнні тыпу DC (напрыклад, Decision n° 2023-863 DC па Loi Darmanin).

— Question prioritaire de constitutionnalité (QPC) — грамадзянін у ходзе любой судовай справы можа паставіць пытанне аб канстытуцыйнасці прымяняльнай нормы. Калі CE або Cour de cassation палічаць пытанне сур'ёзным, перадаюць яго ў CC. Рашэнні тыпу QPC.

Для droit des étrangers QPC — рэальны інструмент: праз яго абскарджваліся палажэнні CESEDA аб retention, аб аўтаматычных санкцыях, аб адмове AME. Спіс рашэнняў: conseil-constitutionnel.fr · les décisions (фільтр па тыпе QPC + ключавое слова).

Référence фармату: Conseil constitutionnel, [дата], n° [нумар] DC/QPC. Напрыклад: CC, 25 janvier 2024, n° 2023-863 DC (Loi Immigration et intégration).

Télérecours citoyens — партал для падачы спраў у Tribunal administratif (TA), Cour administrative d'appel (CAA), Conseil d'État (калі без абавязковага адваката). Падача дакументаў, адсочванне справы, атрыманне рашэнняў.

Адкрытыя рашэнні TA і CAA не цэнтралізаваныя як у CE: частка выкладзена ў ArianeWeb (выбраныя), частка — у Open data Justice administrative (opendata.justice-administrative.fr).

HUDOC — база CEDH: усе рашэнні з 1959, даступныя на французскай, англійскай, часткова рускай і турэцкай.

Для droit des étrangers асабліва важныя рашэнні па артыкуле 3 (забарона катаванняў, нечалавечага абыходжання — Dublin transfers), артыкуле 8 (vie privée et familiale — высылкі, OQTF), артыкуле 13 (права на эфектыўны сродак прававой абароны), артыкуле 14 (недыскрымінацыя).

Пошук: фільтры па дзяржаве-адказчыку (France), па артыкуле ЕКПЧ, па даце. Рашэнні супраць Францыі па справах беларусаў, расіян, украінцаў — сустракаюцца.

Juricaf — база AHJUCAF (асацыяцыя франкамоўных вярхоўных судоў): ~1 мільён рашэнняў з 44 нацыянальных і міжнародных судоў. Бясплатна.

Уключае: Conseil d'État, Cour de cassation, Cour constitutionnelle Belgique, Cour suprême Canada, і г.д. Зручна для параўнання падыходаў паміж франкамоўнымі юрысдыкцыямі.

Амаль усё міграцыйнае права Францыі імплементуе Дырэктывы і Рэгламенты ЕС. Веданне арыгінальных норм дае моцны аргумент: нацыянальны дэкрэт не можа супярэчыць Дырэктыве, а калі супярэчыць — прымяняецца норма ЕС або магчымая працэдура адмовы ў прымяненні нацыянальнага права (effet direct).

EUR-Lex — афіцыйная база права ЕС. Усе дагаворы, рэгламенты, дырэктывы, рашэнні, заключэнні, пераклады на 24 мовы. Сайт: eur-lex.europa.eu.

Ключавыя акты для droit des étrangers і asile:

— Directive 2011/95/UE — «Qualification» (хто такі бежанец, хто мае protection subsidiaire).

— Directive 2013/32/UE — «Procédures» (як павінна працаваць працэдура прытулку, garanties).

— Directive 2013/33/UE — «Accueil» (умовы прыёму саіскальнікаў прытулку, droit au travail).

— Règlement (UE) n° 604/2013 — Dublin III (вызначэнне адказнай дзяржавы за разгляд прытулку).

— Directive 2008/115/CE — «Retour» (працэдура выдалення, retention).

CJEU (Cour de justice de l'Union européenne) — вышэйшы суд ЕС, інтэрпрэтуе права ЕС. Рашэнні абавязковыя для ўсіх нацсудоў. База: curia.europa.eu.

Для droit des étrangers асабліва важныя: CJEU N.S. and M.E. (C-411/10, 2011) — межы Dublin пры сістэмных парушэннях у прымаючай дзяржаве; CJEU Mahdi (C-146/14, 2014) — retention; CJEU Jawo (C-163/17, 2019) — умовы прыёму як перашкода да перадачы.

Référence фармату: CJEU, [дата], [імя справы], C-[нумар]/[год].

Для разумення свежых змяненняў у законе і «прававой волі» парламента карысныя архівы дзвюх палат: assemblee-nationale.fr і senat.fr.

Што там ёсць:

— Dossiers législatifs — дасье па кожным законе: праект, папраўкі, выніковы тэкст, справаздачы камісій. Для разумення кантэксту рэформы (напрыклад, Loi Darmanin) — асноўная крыніца.

— Questions parlementaires — пісьмовыя і вусныя пытанні дэпутатаў міністрам. Можна шукаць па тэме (напрыклад, «Décret 278 Bélarus passeport») — часам міністр дае афіцыйны адказ, які служыць крыніцай пазіцыі ўрада.

— Rapports des commissions — дэталёвыя справаздачы, у якіх члены парламента апісваюць праблему да яе рэгулявання. Часта больш змястоўныя, чым сам прыняты закон.

— Comptes rendus — стэнаграмы пасяджэнняў; галасаванне пайменна.

Пошук па сайце AN/Sénat даступны па ключавых словах і перыядах. Часта карысна шукаць «asile», «séjour», «OFPRA», «retention», «Bélarus» у Questions écrites — там трапляюцца канкрэтныя кейсы.

Dalloz Actualité — раздзел «Droit des étrangers». Бясплатныя навіны і аналіз свежых рашэнняў. Падрабязныя каментарыі — за платную падпіску Dalloz.

La Revue des droits de l'homme (REVDH) — часопіс CREDOF (Université Paris Nanterre), адкрыты доступ. Раздзел Blogs агрэгуе юрыдычныя блогі, у т.л. «Combats pour les droits de l'homme» Сержа Сламы — аўтарытэтны блог па droit des étrangers з 2008.

GISTI · publications — Notes pratiques і Cahiers juridiques. Notes pratiques становяцца бясплатнымі праз некалькі месяцаў пасля публікацыі; змяшчаюць мадэлі recours і лістоў.

AJDA (Actualité juridique Droit administratif), RFDA, GAJA — класічныя doctrinal крыніцы па адміністрацыйным праве; платныя, але могуць быць даступныя праз бібліятэкі.

Калі ў вас на руках нумар артыкула (напрыклад, L.423-23 CESEDA), але незразумела што з ёй рабіць. Алгарытм:

1. Адкрыць актуальную версію на Légifrance. У URL Légifrance загаловак тыпу «version en vigueur». Пераканацца, што версія дзейнічае на патрэбную дату (для праваадносіны, што доўжыцца — на момант рашэння адміністрацыі; для скаргі — на момант падачы).

2. Прачытаць поўны параграф, а не толькі цытату. Часта побач стаяць умовы і выключэнні. Напрыклад, L.423-23 CESEDA змяшчае ўмовы аб працягласці сувязі, аб інтэграцыі, аб адсутнасці пагрозы грамадскаму парадку — без іх норма не працуе.

3. Паглядзець артыкулы побач. Logique структуры: глава (chapitre), секцыя (section), падсекцыя (sous-section). Норма рэдка стаіць адна — звычайна перад ёй ідуць азначэнні, пасля яе — дэталі.

4. Знайсці décret d'application. Многія нормы кодэкса (L. = loi) дэталізаваны дэкрэтамі (R. = règlement, D. = décret). Іх можна знайсці ў Légifrance праз «articles liés» або пошукам нумара артыкула ў фармаце R.423-23.

5. Праверыць судовую практыку. Праз ArianeWeb (CE) і CNDA — як суды інтэрпрэтуюць гэтую норму. Рашэнні, якія цытуюць менавіта гэты артыкул, звычайна індэксаваныя.

6. Праверыць еўрапейскі ўзровень. Калі норма імплементуе Дырэктыву ЕС (гэта бачна з прэамбулы закона, які ўвёў норму, або са спісу transpositions), то трэба паглядзець арыгінал Дырэктывы ў EUR-Lex і рашэнні CJEU па ёй. Гэта дае другі пласт аргументацыі.

7. Праверыць канстытуцыйнасць. Праз сайт Conseil constitutionnel — ці была па гэтай норме QPC, ці было рашэнне DC пры прыняцці закона. Часам частка артыкула прызнана неканстытуцыйнай і не прымяняецца.

Такі алгарытм займае 30–60 хвілін, але дае поўнае разуменне: што кажа норма, як яе прымяняюць, ці ёсць у яе ўразлівасці.

Структура рашэння адміністрацыйнага суддзі (CE, TA, CAA) звычайна такая:

— Vu (што суд улічыў): тэксты законаў, кодэксаў, пададзеныя дакументы.

— Considérant que… (матывы): пункт за пунктам, чаму суд так вырашае. Гэта ключавая частка для здабывання прынцыпу.

— Décide (рэзалютыўная частка): што менавіта пастанаўляецца (адмена, адмова, абавязак, штраф).

Polezno шукаць рашэнні па аналагічных фактычных абставінах: суды цытуюць сваю ж практыку, ланцужок спасылак («параўнаць з») часта вядзе да вядучых рашэнняў.

Для рашэнняў Conseil d'État «référence» мае фармат: CE, [дата], n° [нумар] (напрыклад, CE, 27 février 2026, n° 489441). Па гэтай спасылцы можна знайсці рашэнне ў ArianeWeb.

Знойдзенае рашэнне ў звароце (recours gracieux, contentieux ў TA) звычайна цытуецца: «conformément à la jurisprudence du Conseil d'État (CE, [дата], n° [нумар]), …».

Для referénce на артыкулы кодэксаў — фармат: article L423-23 du CESEDA, article 8 de la Convention européenne des droits de l'homme.

Шаблоны для рэкурсаў — у раздзеле Як пісаць скаргу.

Godze не прадастаўляе юрыдычных кансультацый. Раздзел — карта баз; канкрэтныя стратэгіі — у адваката спецыялізацыі droit des étrangers або ў Cimade/GISTI.